NCERTને મળશે ડીમ્ડ યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો, ભારતીય શિક્ષણ પ્રણાલીમાં નવા યુગનો પ્રારંભ
ભારતીય શિક્ષણ જગતના ઇતિહાસમાં એક નવું પ્રકરણ જોડાવા જઈ રહ્યું છે. કેન્દ્ર સરકારે નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ (NCERT) ને ‘ડીમ્ડ ટુ બી યુનિવર્સિટી’ (Deemed-to-be-University)નો દરજ્જો આપવાની તૈયારીઓ પૂર્ણ કરી લીધી છે. આ પગલું માત્ર વહીવટી ફેરફાર નથી, પરંતુ દેશની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત શૈક્ષણિક સંસ્થાના સ્વરૂપ અને અધિકારક્ષેત્રને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખનારો ક્રાંતિકારી નિર્ણય છે.
અત્યાર સુધી જેને આપણે માત્ર શાળાના પાઠ્યપુસ્તકોના પ્રકાશક અને અભ્યાસક્રમ નિર્માતા તરીકે જાણતા હતા, તે સંસ્થા હવે ટૂંક સમયમાં ડિગ્રીઓ એનાયત કરતી અને ઉચ્ચ સ્તરીય સંશોધન (Research) કરતી જોવા મળશે.
જાન્યુઆરીના અંત સુધીમાં આવી શકે છે અંતિમ નિર્ણય
NCERT ને ડીમ્ડ યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો આપવાની ફાઈલ હવે તેના અંતિમ તબક્કે છે. સત્તાવાર સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) પાસે તમામ જરૂરી દસ્તાવેજો અને ઔપચારિકતાઓ પહોંચી ગઈ છે. એવી અટકળો સેવાઈ રહી છે કે જાન્યુઆરી 2026 ના અંત સુધીમાં આ અંગે સત્તાવાર મહોર લાગી જશે.
UGC ની આગામી બેઠકમાં આ પ્રસ્તાવ પર ઊંડી ચર્ચા થશે. એકવાર UGC ની ભલામણ મળી ગયા પછી, શિક્ષણ મંત્રાલય સત્તાવાર સૂચના બહાર પાડશે. આ વિકાસ દેશમાં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) ના લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવાની દિશામાં એક મોટું પગલું માનવામાં આવે છે.
શા માટે આ ફેરફાર જરૂરી હતો? (પૃષ્ઠભૂમિ)
આ યોજનાનો પાયો સપ્ટેમ્બર 2023 માં નાખવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને NCERT ના 63માં સ્થાપના દિવસના અવસરે તેને ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી બનાવવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે NCERT પાસે પહેલેથી જ વિશ્વસ્તરીય નિપુણતા અને માળખાગત સુવિધાઓ છે. તેને માત્ર શાળા શિક્ષણ પૂરતું મર્યાદિત રાખવું એ તેની ક્ષમતાનો પૂર્ણ ઉપયોગ ન કરવા સમાન છે.
સરકારનો વિઝન છે કે NCERT ને એક ‘સંશોધન-કેન્દ્રિત સંસ્થા’ તરીકે વિકસાવવામાં આવે, જે માત્ર ભારત માટે જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે શિક્ષણના ધોરણો નક્કી કરે.
ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી બન્યા પછી શું બદલાશે?
ડીમ્ડ યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો મળતાની સાથે જ NCERT પાસે તે તમામ સત્તાઓ હશે જે સામાન્ય યુનિવર્સિટી પાસે હોય છે. આનાથી થનારા મુખ્ય ફેરફારો નીચે મુજબ છે:
1. પોતાની ડિગ્રી એનાયત કરવાનો અધિકાર
અત્યાર સુધી NCERT ની પ્રાદેશિક શિક્ષણ સંસ્થાઓ (RIEs) વિવિધ યુનિવર્સિટીઓ સાથે સંલગ્ન હતી. દરજ્જો મળ્યા પછી, NCERT પોતે સ્નાતક (Undergraduate), અનુસ્નાતક (Postgraduate) અને PhD ની ડિગ્રીઓ આપી શકશે. ખાસ કરીને શિક્ષક પ્રશિક્ષણ (Teacher Education) ના ક્ષેત્રમાં આ એક ‘ગેમ-ચેન્જર’ સાબિત થશે.
2. અભ્યાસક્રમ નિર્માણમાં સ્વાયત્તતા
સંસ્થાને પોતાનો સિલેબસ તૈયાર કરવાની, પ્રવેશના નિયમો બનાવવાની અને પરીક્ષા લેવાની પૂર્ણ સ્વતંત્રતા મળશે. તે પોતાની કુશળતાના આધારે શિક્ષણ, મનોવિજ્ઞાન અને બાળ વિકાસ જેવા વિષયોમાં નવા અને નવીન અભ્યાસક્રમો શરૂ કરી શકશે.
3. વૈશ્વિક સંશોધન અને સહયોગ
ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી તરીકે, NCERT સીધી વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ સાથે કરાર (MoU) કરી શકશે. આનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે શિક્ષણના આદાન-પ્રદાન અને સંયુક્ત સંશોધન કાર્યક્રમોને વેગ મળશે.
શિક્ષક પ્રશિક્ષણ અને સંશોધનને મળશે નવી દિશા
શિક્ષક પ્રશિક્ષણ અને સંશોધનને મળશે નવી દિશાNCERT ની નવી ભૂમિકામાં ‘શિક્ષક પ્રશિક્ષણ’ (Teacher Training) સૌથી મહત્વનો મુદ્દો છે. હાલમાં દેશમાં શિક્ષકોની ગુણવત્તાને લઈને અનેક પડકારો છે. ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી બન્યા પછી, NCERT એવા ‘મોડેલ ટીચર’ તૈયાર કરી શકશે જે ભવિષ્યના ડિજિટલ અને સર્વસમાવેશક શિક્ષણની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરી શકે.
આ ઉપરાંત, સંસ્થાની અંદર થતા આંતરિક સંશોધન કાર્યક્રમોનો વિસ્તાર થશે. હવે વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં ઊંડું સંશોધન કરી શકશે, જેનો સીધો લાભ દેશની શાળા શિક્ષણ નીતિને વધુ સારી બનાવવામાં મળશે.
ફન્ડિંગ અને વહીવટનું સ્વરૂપ
NCERT ના વહીવટી માળખામાં કેટલાક ફેરફારો ચોક્કસ થશે, પરંતુ તેની આર્થિક કરોડરજ્જુ યથાવત રહેશે.
-
નાણાકીય સહાય: ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી બન્યા પછી પણ, તેને શિક્ષણ મંત્રાલયના શાળા શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ પાસેથી સતત ફન્ડિંગ મળતું રહેશે.
-
નિરીક્ષણ: ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી તરીકે, તે UGC ના નિયમો અને ધોરણોના દાયરામાં કાર્ય કરશે, જેથી તેની શૈક્ષણિક ગુણવત્તા અને પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરી શકાય.
-
પ્રાદેશિક સંસ્થાઓનું વિલીનીકરણ: NCERT ની વિવિધ રાજ્યોમાં આવેલી પ્રાદેશિક શિક્ષણ સંસ્થાઓ (અજમેર, ભોપાલ, ભુવનેશ્વર, મૈસૂર અને શિલોંગ) હવે આ નવી યુનિવર્સિટીના કેમ્પસ તરીકે કામ કરી શકશે.
શાળાના પુસ્તકોનું શું થશે?
સામાન્ય જનતા અને વિદ્યાર્થીઓના મનમાં એ પ્રશ્ન થઈ શકે છે કે શું આ ફેરફારથી શાળાના પાઠ્યપુસ્તકોની ઉપલબ્ધતા પર અસર પડશે? જવાબ છે— ના. NCERT નું મૂળ કાર્ય (શાળાકીય અભ્યાસક્રમ અને પાઠ્યપુસ્તકો તૈયાર કરવાનું) ચાલુ રહેશે. ઉલટું, ઉચ્ચ શિક્ષણ અને સંશોધન સાથે જોડાવાને કારણે શાળાના પાઠ્યપુસ્તકોની સામગ્રી વધુ અદ્યતન (Updated) અને સંશોધન-આધારિત બની શકશે.
નિષ્કર્ષ: ભવિષ્યની રાહ
NCERT નું ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી બનવું એ ભારતને ‘વિશ્વ ગુરુ’ બનાવવાની દિશામાં એક નક્કર પગલું છે. આ સંસ્થા હવે માત્ર શાળાઓ માટે નિયમો જ નહીં બનાવે, પરંતુ ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પણ સંશોધનના નવા માપદંડો સ્થાપિત કરશે. આ ફેરફાર શિક્ષણ પ્રણાલીમાં એક ‘બ્રિજ’ તરીકે કામ કરશે, જે શાળા શિક્ષણ અને ઉચ્ચ શિક્ષણ વચ્ચેના અંતરને ઘટાડવાનું કામ કરશે.
આવનારા અઠવાડિયામાં લેવામાં આવનાર નિર્ણય એ નક્કી કરશે કે ભારતનું આગામી શૈક્ષણિક ભવિષ્ય કેટલું સશક્ત અને સ્વાયત્ત હશે.
