ચીનમાં મળેલા નવા ટિકજન્ય વાયરસથી ચિંતા: કેટલો ખતરો અને ભારતે શું સમજવું જોઈએ?
ચીનમાં ટિક એટલે કે ચાંચડ જેવા પરોપજીવી જીવાતના કરડવાથી માણસોમાં ફેલાઈ શકે તેવા એક નવા વાયરસ અંગે વૈજ્ઞાનિક વર્તુળોમાં ચર્ચા શરૂ થઈ છે. આ વાયરસને Asian Longhorned Tick-associated virus તરીકે ઓળખવામાં આવી રહ્યો છે. પ્રાથમિક સંશોધન મુજબ, આ વાયરસના ચેપ પછી કેટલાક દર્દીઓમાં તાવ, માથાનો દુખાવો, ઉબકા અને પાચનતંત્ર સાથે જોડાયેલી તકલીફો જોવા મળી શકે છે.
નવા વાયરસનું નામ સામે આવતાં જ સોશિયલ મીડિયા અને કેટલાક અહેવાલોમાં તેની તુલના કોરોના વાયરસ સાથે કરવામાં આવી રહી છે. જોકે બંને વચ્ચે સીધી સરખામણી કરવી યોગ્ય નથી. COVID-19નું સૌથી મોટું કારણ તેનું માનવથી માનવમાં સરળતાથી સંક્રમણ થવું હતું, જ્યારે ટિકજન્ય વાયરસનો ફેલાવો સામાન્ય રીતે સંક્રમિત ટિકના કરડવા સાથે સંકળાયેલો હોય છે.
આથી હાલ ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે આ વાયરસને કોરોના જેવી વૈશ્વિક મહામારી તરીકે જોવાની જરૂર નથી. તેમ છતાં, કોઈપણ નવા ઝૂનોટિક વાયરસ અંગે વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા સતત દેખરેખ રાખવી જરૂરી છે.
નવા વાયરસની ઓળખ કેવી રીતે થઈ?
વૈજ્ઞાનિકોને ટિક્સમાં રહેલા વિવિધ પ્રકારના વાયરસનો અભ્યાસ કરતી વખતે આ વાયરસ અંગે માહિતી મળી હતી. સંશોધન દરમિયાન પ્રાણીઓ તથા માનવ કેસોમાં જોવા મળતા લક્ષણો અને વાયરસની હાજરી વચ્ચેના સંબંધનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો.
ચીનના સંશોધકો દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં ટિકના સંપર્કમાં આવેલા અથવા ટિકના કરડવાના સંભવિત કેસોની તપાસ કરવામાં આવી હતી. આવા અભ્યાસનો મુખ્ય હેતુ એ સમજવાનો હોય છે કે વાયરસ ક્યાંથી આવે છે, કયા પ્રાણીઓ અથવા જીવાતો તેના વાહક બની શકે છે અને માણસોમાં ચેપ થયા પછી કયા પ્રકારના લક્ષણો ઊભા થાય છે.
વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસમાં હજારો લોકોના નમૂનાઓનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે, આવા આંકડાઓને સમજતી વખતે એક બાબત ખાસ ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે—કોઈ વ્યક્તિમાં વાયરસના એન્ટિબોડી મળવા અને તે વ્યક્તિ હાલમાં સક્રિય ચેપથી પીડાઈ રહી હોવા વચ્ચે તફાવત હોય છે.
ટિકથી માણસ સુધી કેવી રીતે પહોંચી શકે છે વાયરસ?
આ પ્રકારના વાયરસને સમજવા માટે ટિકની ભૂમિકા સમજવી જરૂરી છે. ટિક નાના પરોપજીવી જીવ છે, જે માણસો અને પ્રાણીઓના શરીર પર ચોંટીને લોહી ચૂસે છે. કેટલીક ટિક પ્રજાતિઓ વિવિધ રોગકારક જીવાણુઓ અને વાયરસના વાહક તરીકે કામ કરી શકે છે.
જો ટિકમાં ચોક્કસ વાયરસ હાજર હોય અને તે માણસને કરડે, તો વાયરસ લોહીના પ્રવાહમાં પ્રવેશી શકે છે. ત્યારબાદ શરીરની રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા અને વાયરસની ક્ષમતા પ્રમાણે વ્યક્તિમાં વિવિધ લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.
આ સંક્રમણનો માર્ગ COVID-19થી તદ્દન અલગ છે. કોરોના વાયરસ મુખ્યત્વે શ્વસનતંત્રના ટીપાં અને હવામાં રહેલા સૂક્ષ્મ કણો દ્વારા વ્યક્તિથી વ્યક્તિ સુધી ફેલાઈ શકે છે. ટિકજન્ય વાયરસમાં મુખ્ય ચિંતા સંક્રમિત ટિકના કરડવાથી થતો ચેપ છે.
મુખ્ય લક્ષણો કયા છે?
પ્રાથમિક અહેવાલો અનુસાર, ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિમાં સામાન્ય રીતે તાવ અને માથાનો દુખાવો જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં પાચનતંત્ર સંબંધિત સમસ્યાઓ પણ નોંધાઈ શકે છે.
સંભવિત લક્ષણોમાં:
ઊંચો અથવા સતત તાવ
માથામાં દુખાવો
થાક અને નબળાઈ
ઉબકા અથવા ઊલટી
પેટમાં અસ્વસ્થતા
ભૂખમાં ઘટાડો
પાચનતંત્ર સંબંધિત તકલીફો
આ લક્ષણો માત્ર આ વાયરસ માટે જ વિશિષ્ટ નથી. ડેન્ગ્યુ, મેલેરિયા, ફ્લૂ અને અન્ય અનેક ચેપમાં પણ તાવ અને માથાનો દુખાવો થઈ શકે છે. તેથી માત્ર લક્ષણોના આધારે કોઈ વ્યક્તિને આ વાયરસનો ચેપ લાગ્યો છે એવું કહી શકાય નહીં. યોગ્ય લેબોરેટરી ટેસ્ટ જરૂરી બને છે.
મૃત્યુદર અંગેના દાવાઓને કેવી રીતે જોવો?
નવા વાયરસ અંગેના અહેવાલોમાં મૃત્યુદરના કેટલાક ઊંચા આંકડા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. આવા આંકડા લોકોમાં સ્વાભાવિક રીતે ચિંતા પેદા કરી શકે છે. પરંતુ મૃત્યુદર સમજતી વખતે દર્દીઓની પસંદગી કેવી રીતે કરવામાં આવી, હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા કેસોનો જ અભ્યાસ થયો કે સામાન્ય વસ્તીનો, અને વાયરસના કેટલા હળવા કેસો નોંધાયા નથી—આ તમામ બાબતો મહત્વની છે.
જો માત્ર ગંભીર લક્ષણો ધરાવતા દર્દીઓનો અભ્યાસ કરવામાં આવે તો મૃત્યુદર વાસ્તવિક વસ્તી કરતાં વધારે દેખાઈ શકે છે. બીજી તરફ, જો મોટી સંખ્યામાં હળવા અથવા લક્ષણવિહોણા કેસો ઓળખાય, તો વાસ્તવિક ચેપ-મૃત્યુદર ઘણો ઓછો હોઈ શકે છે.
આથી કોઈ ચોક્કસ ટકાવારીને અંતિમ અને સમગ્ર વિશ્વ માટે લાગુ પડતી મૃત્યુદરની સંખ્યા માનવી યોગ્ય નથી, જ્યાં સુધી વધુ વ્યાપક સંશોધન ઉપલબ્ધ ન થાય.
શું આ વાયરસ માણસથી માણસમાં ફેલાય છે?
હાલની ઉપલબ્ધ માહિતીમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે આ વાયરસનો મુખ્ય સંક્રમણ માર્ગ ટિકના કરડવા સાથે જોડાયેલો હોવાનું માનવામાં આવે છે. એટલે કે સામાન્ય માનવથી માનવ સંક્રમણ COVID-19 જેવી રીતે સરળતાથી થાય છે તેવા મજબૂત પુરાવા હાલમાં નથી.
આ તફાવત ખૂબ જ મહત્વનો છે.
જો કોઈ ચેપ માત્ર ચોક્કસ જીવાતના સંપર્કથી ફેલાતો હોય, તો તેનો પ્રસાર નિયંત્રિત કરવા માટે અલગ પ્રકારની જાહેર આરોગ્ય નીતિ જરૂરી બને છે. જ્યારે શ્વસન વાયરસ માણસથી માણસમાં ઝડપથી ફેલાતો હોય ત્યારે એરપોર્ટ, શાળાઓ, ઓફિસો, જાહેર પરિવહન અને અન્ય સ્થળોએ મોટા પાયે સંક્રમણ થઈ શકે છે.
ટિકજન્ય ચેપમાં જોખમ મુખ્યત્વે એવા વિસ્તારોમાં વધારે હોઈ શકે છે જ્યાં ટિકની સંખ્યા વધુ હોય અને લોકોનો જંગલ, ઘાસવાળા પ્રદેશો અથવા પ્રાણીઓ સાથે વધારે સંપર્ક હોય.
ચીનમાં કેસોની ચર્ચા કેમ વધી?
ચીનમાં વિવિધ વિસ્તારોમાં ટિકજન્ય રોગો અંગે સંશોધન અને દેખરેખ ચાલી રહી છે. કેટલાક દર્દીઓમાં સમાન પ્રકારના લક્ષણો જોવા મળ્યા બાદ વૈજ્ઞાનિકોએ તેમના નમૂનાઓનું પરીક્ષણ કર્યું હતું.
પરંતુ “હજારો લોકો સંક્રમિત” જેવા દાવાઓને સમજતી વખતે સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. દરેક તાવગ્રસ્ત વ્યક્તિને આ નવા વાયરસનો દર્દી ગણવો યોગ્ય નથી. સંશોધનના આંકડા, ટેસ્ટની પદ્ધતિ અને પોઝિટિવિટીનો અર્થ સમજ્યા વગર માત્ર સંખ્યા જોઈને જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવું ભ્રામક બની શકે છે.
ભારત માટે કેટલો ખતરો?
ભારત માટે આ વાયરસનો તાત્કાલિક ખતરો કેટલો છે તે કહેવું હાલ વહેલું છે. ભારત અને ચીન વચ્ચે ભૌગોલિક અંતર હોવા છતાં બંને દેશોમાં વિવિધ પ્રકારની ટિક પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. ભારતના કેટલાક જંગલ વિસ્તારો અને ગ્રામ્ય પ્રદેશોમાં લોકોનો પશુઓ તથા કુદરતી વાતાવરણ સાથે નજીકનો સંપર્ક હોય છે.
પરંતુ માત્ર ચીનમાં કોઈ વાયરસ મળ્યો હોવાના આધારે ભારતમાં તે મોટા પાયે ફેલાશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
ભારતમાં જો આવા વાયરસ અંગે કોઈ કેસ સામે આવે તો દર્દીના પ્રવાસ ઇતિહાસ, ટિકના સંપર્ક, લક્ષણો અને લેબોરેટરી ટેસ્ટના પરિણામોનું વિશ્લેષણ જરૂરી રહેશે. આરોગ્ય વિભાગો અને સંશોધન સંસ્થાઓ દ્વારા દેખરેખ રાખવી એ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
સામાન્ય લોકો કેવી રીતે સાવચેત રહી શકે?
ટિકજન્ય બીમારીઓથી બચવા માટે કેટલીક સામાન્ય સાવચેતી ઉપયોગી બની શકે છે. ખાસ કરીને જંગલ, ઊંચા ઘાસવાળા વિસ્તાર અથવા પશુઓની નજીક લાંબો સમય પસાર કરનાર લોકોએ શરીર ઢાંકતા કપડાં પહેરવા જોઈએ.
ઘાસ અથવા જંગલ વિસ્તારમાંથી પાછા આવ્યા પછી કપડાં અને શરીર પર ટિક ચોંટેલી છે કે નહીં તે તપાસવું પણ ઉપયોગી છે. પાલતુ પ્રાણીઓ અને પશુઓમાં ટિકની હાજરી અંગે પણ નિયમિત તપાસ કરવી જોઈએ.
જો ટિક કરડ્યા પછી કેટલાક દિવસોમાં સતત ઊંચો તાવ, ગંભીર માથાનો દુખાવો, ઉબકા, ઊલટી અથવા અસામાન્ય નબળાઈ જેવા લક્ષણો દેખાય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. ખાસ કરીને દર્દીએ તાજેતરમાં જંગલ વિસ્તારની મુલાકાત લીધી હોય અથવા ટિકના સંપર્કમાં આવ્યો હોય તો આ માહિતી ડૉક્ટરને આપવી જરૂરી છે.
શું ફરીથી કોરોના જેવી સ્થિતિ બની શકે?
નવા વાયરસનું નામ સામે આવતા જ કોરોના મહામારીની યાદ આવવી સ્વાભાવિક છે. 2019 પછી સમગ્ર વિશ્વે સંક્રમણ, લોકડાઉન અને આરોગ્ય વ્યવસ્થા પર પડેલા ભારે દબાણનો અનુભવ કર્યો છે. પરંતુ દરેક નવા વાયરસનો અર્થ નવી મહામારી એવો નથી.
કોઈ વાયરસ વૈશ્વિક સ્તરે મોટી મહામારી સર્જે છે કે નહીં તે તેની સંક્રમણક્ષમતા, માણસથી માણસમાં ફેલાવાની ક્ષમતા, ગંભીર બીમારી પેદા કરવાની ક્ષમતા, વસ્તીમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને અન્ય અનેક પરિબળો પર આધારિત છે.
ટિક દ્વારા ફેલાતા વાયરસમાં ફેલાવાની પ્રક્રિયા અલગ હોય છે. તેથી હાલની સ્થિતિને COVID-19 સાથે સીધી રીતે સરખાવવી યોગ્ય નથી.
વૈજ્ઞાનિક દેખરેખ શા માટે જરૂરી છે?
નવા વાયરસની ઓળખ પોતે જ ખતરાની નિશાની નથી. વિજ્ઞાનમાં નવા રોગકારક જીવાણુઓની ઓળખ અને તેમનું જિનોમિક તથા ક્લિનિકલ વિશ્લેષણ સામાન્ય સંશોધન પ્રક્રિયાનો ભાગ છે.
મહત્વનું એ છે કે વૈજ્ઞાનિકો સમયસર જાણી શકે કે વાયરસ કેવી રીતે ફેલાય છે, તેની ગંભીરતા કેટલી છે અને તેની સામે કઈ સારવાર અથવા પ્રતિરોધક પદ્ધતિ અસરકારક બની શકે છે.
જાહેર આરોગ્ય નિષ્ણાતો માટે પણ આવા સંશોધનનું મહત્વ ઘણું છે. જો કોઈ ચેપનું વહેલું નિદાન થઈ જાય તો તેની દેખરેખ, દર્દીઓની સારવાર અને સંક્રમણ અટકાવવાના પગલાં વધુ અસરકારક રીતે લઈ શકાય છે.
