મસૂદ અઝહર અફઘાનિસ્તાનમાં નથી? તાલિબાનના દાવાથી પાકિસ્તાનના દાવા પર ફરી સવાલ
દક્ષિણ એશિયાની આતંકવાદ અને સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી રાજનીતિમાં ફરી એક વખત જૈશ-એ-મોહમ્મદના સ્થાપક મસૂદ અઝહરનું નામ ચર્ચામાં આવ્યું છે. પાકિસ્તાન લાંબા સમયથી એવો દાવો કરતું આવ્યું છે કે મસૂદ અઝહર અફઘાનિસ્તાનમાં આશરો લઈને રહે છે અને ત્યાંથી પોતાની ગતિવિધિઓ ચલાવે છે. જોકે હવે અફઘાનિસ્તાનના તાલિબાન શાસને આ દાવાને ફરી એક વખત નકારી કાઢ્યો છે.
અફઘાન વિદેશ મંત્રાલયના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ જણાવ્યું હોવાનું સામે આવ્યું છે કે મસૂદ અઝહર અફઘાનિસ્તાનમાં હાજર હોવાની કોઈ પુષ્ટિ નથી. કાબુલે એ વાત પણ પુનરાવર્તિત કરી છે કે અફઘાનિસ્તાનની ધરતીનો ઉપયોગ કોઈ અન્ય દેશ વિરુદ્ધ આતંકવાદી અથવા હિંસક પ્રવૃત્તિઓ માટે થવા દેવામાં આવશે નહીં.
આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે પાકિસ્તાન આતંકવાદી સંગઠનો અને તેમના નેતાઓ સામે કાર્યવાહી કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સતત પ્રશ્નોનો સામનો કરી રહ્યું છે. ખાસ કરીને મસૂદ અઝહર જેવા વૈશ્વિક સ્તરે પ્રતિબંધિત આતંકવાદી નેતા અંગે પાકિસ્તાનના દાવાઓને લઈને ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
મસૂદ અઝહર અંગે પાકિસ્તાનનો શું દાવો છે?
પાકિસ્તાનનું કહેવું છે કે મસૂદ અઝહર વર્ષ 2019માં પાકિસ્તાનમાંથી અફઘાનિસ્તાન તરફ ચાલ્યો ગયો હતો. ઇસ્લામાબાદના જણાવ્યા પ્રમાણે તેણે મે 2019માં ડૂરન્ડ લાઇન પાર કરી હતી અને ત્યારથી તે પાકિસ્તાનની કસ્ટડીથી બહાર છે.
પાકિસ્તાન દ્વારા આપવામાં આવતી આ માહિતીનો એક મહત્વનો ભાગ એ છે કે મસૂદ અઝહર હવે પાકિસ્તાનમાં નથી અને તેથી તેની ધરપકડ કરવાની જવાબદારી પણ તેના પર સીધી રીતે આવતી નથી. જોકે આ દાવાને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સમયાંતરે સવાલો ઉઠતા રહ્યા છે.
બીજી તરફ અફઘાનિસ્તાનનું કહેવું છે કે મસૂદ અઝહર અફઘાન ધરતી પર હોવાના કોઈ વિશ્વસનીય પુરાવા તેની પાસે નથી. અગાઉ પણ તાલિબાનના પ્રતિનિધિઓએ અઝહરની અફઘાનિસ્તાનમાં હાજરી અંગેના દાવાઓને નકારી કાઢ્યા હતા.
આ વિરોધાભાસને કારણે એક મૂળભૂત પ્રશ્ન ઉભો થાય છે—જો મસૂદ અઝહર ખરેખર અફઘાનિસ્તાનમાં નથી, તો તે હાલમાં ક્યાં છે?
ભારત માટે મસૂદ અઝહર કેમ મહત્વનો મુદ્દો છે?
મસૂદ અઝહર ભારતની સુરક્ષા વ્યવસ્થા માટે લાંબા સમયથી ગંભીર પડકાર માનવામાં આવે છે. તેનું નામ અનેક મોટા આતંકવાદી હુમલાઓ સાથે જોડાયેલું છે અને ભારત તેને વોન્ટેડ આતંકવાદી તરીકે જુએ છે.
જૈશ-એ-મોહમ્મદ નામનું સંગઠન પણ ભારત વિરુદ્ધ અનેક આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ રહ્યું છે. 2001ના ભારતીય સંસદ પરના હુમલા, 2016ના પઠાણકોટ એરબેઝ હુમલા અને 2019ના પુલવામા આતંકવાદી હુમલા જેવા બનાવોમાં જૈશ-એ-મોહમ્મદનું નામ સામે આવ્યું હતું.
મસૂદ અઝહર માટે સૌથી મોટો આંતરરાષ્ટ્રીય પડાવ ત્યારે આવ્યો જ્યારે મે 2019માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદે તેને વૈશ્વિક આતંકવાદી તરીકે જાહેર કર્યો. ત્યારબાદ તેના પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નાણાકીય અને અન્ય પ્રકારના પ્રતિબંધો લાગુ થયા.
આથી મસૂદ અઝહર માત્ર ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેનો મુદ્દો નથી રહ્યો. તેની સાથે આતંકવાદી નેટવર્ક, આતંકવાદી ફંડિંગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોના અમલ જેવા મુદ્દાઓ પણ જોડાયેલા છે.
FATFની નજરમાં પાકિસ્તાન
પાકિસ્તાનની મુશ્કેલીનો બીજો મહત્વનો ભાગ ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ એટલે કે FATF સાથે જોડાયેલો છે. આતંકવાદી સંગઠનોને મળતા નાણાં અને મની લોન્ડરિંગ સામે વિશ્વભરમાં દેખરેખ રાખતી આ સંસ્થાએ ભૂતકાળમાં પાકિસ્તાનને તેની નાણાકીય વ્યવસ્થામાં રહેલી ખામીઓ માટે ‘ગ્રે લિસ્ટ’માં મૂક્યું હતું.
પાકિસ્તાન વર્ષ 2018થી 2022 સુધી FATFની વધારાની દેખરેખ હેઠળ રહ્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન પાકિસ્તાન પાસેથી આતંકવાદી સંગઠનોની ફંડિંગ રોકવા, તેમના નાણાકીય નેટવર્ક સામે કાર્યવાહી કરવા અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા જાહેર કરાયેલા આતંકવાદીઓ સામે અસરકારક પ્રતિબંધો અમલમાં મૂકવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવી હતી.
પાકિસ્તાન 2022માં FATFની ગ્રે લિસ્ટમાંથી બહાર આવ્યું. જોકે તેનો અર્થ એ નહોતો કે આતંકવાદી ફંડિંગ અને પ્રતિબંધોના અમલ અંગેના તમામ પ્રશ્નો કાયમ માટે સમાપ્ત થઈ ગયા.
જૈશ અને લશ્કર અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતા
પાકિસ્તાન સામે અગાઉ ઉઠાવવામાં આવેલી મુખ્ય ચિંતાઓમાં જૈશ-એ-મોહમ્મદ અને લશ્કર-એ-તૈયબા જેવા સંગઠનોના નાણાકીય નેટવર્કનો સમાવેશ થતો હતો.
આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ માટે માત્ર કોઈ સંગઠન પર પ્રતિબંધ મૂકવો પૂરતો નથી. પ્રતિબંધિત સંગઠનોની સંપત્તિ જપ્ત કરવી, બેંક ખાતાઓ પર નિયંત્રણ લાવવું, તેમના નેતાઓ સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવી અને આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ માટે નાણાંનો પ્રવાહ અટકાવવો પણ એટલું જ જરૂરી છે.
આ જ કારણસર મસૂદ અઝહરનો મુદ્દો ફરી મહત્વનો બને છે. જો કોઈ દેશ કહે કે પ્રતિબંધિત આતંકવાદી તેના દેશમાં નથી, તો સ્વાભાવિક રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય તેની હાજરી અંગેના દાવાઓ અને પુરાવાઓની તપાસ કરવા માંગે છે.
પાકિસ્તાને અઝહર સામે શું કાર્યવાહી કરી?
પાકિસ્તાનના જણાવ્યા પ્રમાણે મસૂદ અઝહરને 2021માં તેની ગેરહાજરીમાં દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યવાહીનો ઉલ્લેખ પાકિસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવવા માટે કરે છે.
પરંતુ અહીં એક મહત્વનો તફાવત છે. કોર્ટ દ્વારા ગેરહાજરીમાં દોષિત ઠેરવવું અને આરોપીને વાસ્તવમાં પકડીને કાયદાની પ્રક્રિયા હેઠળ લાવવો—બંને એક બાબત નથી.
આથી આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષકો માટે પ્રશ્ન એ રહ્યો છે કે મસૂદ અઝહરની ધરપકડ કરવા માટે પાકિસ્તાને ખરેખર કેટલા અસરકારક પ્રયાસ કર્યા છે.
પાકિસ્તાનનો જવાબ સામાન્ય રીતે એ રહ્યો છે કે અઝહર દેશ છોડીને અફઘાનિસ્તાન ચાલ્યો ગયો છે. પરંતુ અફઘાનિસ્તાન તરફથી પણ તેની હાજરીનો ઇનકાર કરવામાં આવે છે. પરિણામે બંને દેશોના નિવેદનો વચ્ચે વિરોધાભાસ જોવા મળે છે.
અફઘાનિસ્તાનનું વલણ શું છે?
તાલિબાન સરકારે સત્તા સંભાળ્યા બાદ વારંવાર કહ્યું છે કે અફઘાનિસ્તાનની ધરતીનો ઉપયોગ કોઈ બીજા દેશ સામે કરવામાં આવશે નહીં.
આ નિવેદન ખાસ મહત્વનું છે કારણ કે અફઘાનિસ્તાનમાં આતંકવાદી સંગઠનોની હાજરી અંગે લાંબા સમયથી આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતા રહી છે. વિવિધ દેશો તાલિબાન સરકાર પાસેથી એવી ખાતરી માંગતા રહ્યા છે કે અફઘાનિસ્તાન ફરીથી આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદી સંગઠનો માટે સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન ન બને.
મસૂદ અઝહરના મામલે કાબુલનું તાજું નિવેદન એ જ નીતિ સાથે જોડાયેલું દેખાય છે. અફઘાન અધિકારીઓનું કહેવું છે કે અઝહર દેશમાં હોવાની વાતને સમર્થન આપતો વિશ્વસનીય આધાર તેમની પાસે નથી.
અગાઉ સપ્ટેમ્બર 2022માં પણ તાલિબાનના પ્રવક્તાએ અઝહરની અફઘાનિસ્તાનમાં હાજરીનો ઇનકાર કર્યો હતો. સાથે જ એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે પાકિસ્તાને અઝહરની હાજરી અંગે અફઘાન સરકારને કોઈ ઔપચારિક માહિતી અથવા પૂરતા પુરાવા આપ્યા નથી.
શું FATFના દબાણને કારણે આ મુદ્દો ફરી ગરમાયો?
મસૂદ અઝહર અંગેની ચર્ચાને પાકિસ્તાનની આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારીના સંદર્ભમાં પણ જોવામાં આવી રહી છે. FATFની પ્રક્રિયામાંથી પાકિસ્તાન બહાર આવી ગયું હોવા છતાં એશિયા/પેસિફિક ગ્રુપ એટલે કે APG તેની નાણાકીય વ્યવસ્થા અને આતંકવાદી ફંડિંગ સામેના પ્રયાસોની સમીક્ષા સાથે જોડાયેલું છે.
આ પરિસ્થિતિમાં પાકિસ્તાન દ્વારા ભૂતકાળમાં કરવામાં આવેલા વચનો અને વર્તમાન કામગીરી વચ્ચે કેટલો તફાવત છે તે અંગે ચર્ચા થવી સ્વાભાવિક છે.
કેટલાક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખનો દબાણ ઓછો થયા બાદ પાકિસ્તાન પર અગાઉ જેટલું સતત દબાણ રહ્યું નથી. તેમના મતે, આ પરિસ્થિતિમાં આતંકવાદી સંગઠનો અને તેમના નેતાઓ સામે કરવામાં આવતી કાર્યવાહીનું વાસ્તવિક મૂલ્યાંકન વધુ મહત્વનું બની જાય છે.
ભારત માટે આ ઘટનાનો અર્થ શું?
ભારત માટે મસૂદ અઝહરનો મુદ્દો માત્ર રાજદ્વારી નિવેદનો સુધી મર્યાદિત નથી. તેની સાથે દેશની આંતરિક સુરક્ષા અને ભૂતકાળના આતંકવાદી હુમલાઓની તપાસ પણ જોડાયેલી છે.
નવી દિલ્હી લાંબા સમયથી પાકિસ્તાન પર આતંકવાદી સંગઠનો સામે વિશ્વસનીય અને કાયમી કાર્યવાહી કરવાનો દબાણ કરતું આવ્યું છે. ભારતનું મુખ્ય વલણ રહ્યું છે કે આતંકવાદને કોઈ પણ પ્રકારનું આશ્રય, નાણાકીય સહાય અથવા રાજકીય સુરક્ષા મળવી ન જોઈએ.
અફઘાનિસ્તાન હવે મસૂદ અઝહરની હાજરીને નકારી રહ્યું છે ત્યારે ભારત માટે પણ આ ઘટનાનું મહત્વ વધી જાય છે. જો પાકિસ્તાનનો દાવો સાચો નથી, તો મસૂદ અઝહર અંગે નવી માહિતી અને પુરાવાની જરૂરિયાત ઉભી થાય છે.
હવે આગળ શું થશે?
મસૂદ અઝહર હાલમાં ક્યાં છે તે અંગે જાહેર ક્ષેત્રમાં સ્પષ્ટ અને સ્વતંત્ર રીતે ચકાસાયેલ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી. પાકિસ્તાનનો દાવો છે કે તે અફઘાનિસ્તાન ભાગી ગયો હતો, જ્યારે કાબુલ આ વાતને નકારી રહ્યું છે.
આવી સ્થિતિમાં માત્ર રાજકીય નિવેદનોને આધારે અંતિમ નિષ્કર્ષ પર પહોંચવું મુશ્કેલ છે. મસૂદ અઝહર જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધિત આતંકવાદી અંગે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત વિશ્વસનીય પુરાવા, પારદર્શક તપાસ અને કાયદાકીય કાર્યવાહી છે.
જો પાકિસ્તાન પાસે અઝહર અફઘાનિસ્તાનમાં હોવાના પુરાવા છે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સામે તે પુરાવા રજૂ કરવાનો પ્રશ્ન ઉભો થાય છે. બીજી તરફ, જો તે અફઘાનિસ્તાનમાં નથી, તો તેની વર્તમાન સ્થિતિમસૂદ અઝહરનો મુદ્દો એક વ્યક્તિ અથવા એક આતંકવાદી સંગઠન સુધી સીમિત નથી. આ સમગ્ર પ્રદેશમાં આતંકવાદી નેટવર્ક, સરહદપારની હિંસા, આત અંગે પણ સ્પષ્ટતા જરૂરી બને છે.
દક્ષિણ એશિયાની સુરક્ષા માટે મોટો પડકાર
મસૂદ અઝહરનો મુદ્દો એક વ્યક્તિ અથવા એક આતંકવાદી સંગઠન સુધી સીમિત નથી. આ સમગ્ર પ્રદેશમાં આતંકવાદી નેટવર્ક, સરહદપારની હિંસા, આતંકવાદી ફંડિંગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોના અમલ જેવા મોટા પ્રશ્નો સાથે જોડાયેલો છે.
પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધો પહેલેથી જ અનેક મુદ્દાઓને લઈને તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં એકબીજા પર આતંકવાદી સંગઠનોને આશ્રય આપવાના આરોપો સંબંધોને વધુ જટિલ બનાવી શકે છે.
હાલમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે મસૂદ અઝહર અંગે કરવામાં આવતા દાવાઓને રાજકીય નિવેદનો કરતાં વિશ્વસનીય માહિતી અને પુરાવાના આધારે જોવામાં આવે. અફઘાનિસ્તાનનો તાજો ઇનકાર પાકિસ્તાનના દાવા પર ચોક્કસપણે નવા સવાલો ઉભા કરે છે, પરંતુ અઝહરની વાસ્તવિક સ્થિતિ અંગે અંતિમ જવાબ હજુ પણ સ્પષ્ટ નથી.
આથી હવે નજર એ બાબત પર રહેશે કે પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ આ મામલે આગળ શું માહિતી રજૂ કરે છે અને શું કોઈ વિશ્વસનીય પુરાવો જાહેર થાય છે. મસૂદ અઝહર ક્યાં છે તે પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર ભારત અને પાકિસ્તાન માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાની સુરક્ષા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
