ટ્રમ્પની AfD તરફેણ બાદ જર્મન ચાન્સેલરે ફોન કોલ કેમ ટાળી? જર્મનીની રાજનીતિમાં અમેરિકી દખલનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં
જર્મની અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધો લાંબા સમયથી માત્ર રાજદ્વારી સંપર્ક પૂરતા સીમિત રહ્યા નથી. નાટો, યુરોપની સુરક્ષા, વેપાર, યુક્રેન યુદ્ધ અને વૈશ્વિક રાજકારણ જેવા અનેક મુદ્દાઓ પર બંને દેશો એકબીજાના મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર રહ્યા છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ જર્મનીની આંતરિક રાજનીતિ અને ત્યાંની કોઈ ચોક્કસ રાજકીય પાર્ટી અંગે ખુલ્લેઆમ ટિપ્પણી કરે, ત્યારે મામલો થોડો અલગ બની જાય છે.
તાજેતરમાં આવું જ કંઈક જોવા મળ્યું. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જર્મનીની જમણેરી પાર્ટી અલ્ટરનેટિવ ફોર જર્મની એટલે કે AfDના ચૂંટણી પ્રદર્શનની પ્રશંસા કરી. તેમણે જર્મનીની ઇમિગ્રેશન નીતિઓ પર પણ કટાક્ષ કર્યો અને સોશિયલ મીડિયા પર એવી ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો, જેને જર્મનીની રાજકીય પરિસ્થિતિ અંગે અમેરિકી હસ્તક્ષેપ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
આ પોસ્ટ બાદ જર્મન ચાન્સેલર ફ્રેડરિક મર્ઝ અને ટ્રમ્પ વચ્ચે થનારી ફોન વાતચીત રદ થઈ ગઈ. જર્મન સરકાર તરફથી ફોન કોલ રદ કરવાનો સીધો સંબંધ ટ્રમ્પની પોસ્ટ સાથે હોવાનું સત્તાવાર રીતે જણાવાયું નથી. છતાં, બંને ઘટનાઓ એક જ સમયગાળામાં બનતાં યુરોપિયન રાજકારણમાં એક મહત્વનો સવાલ ઊભો થયો છે—શું જર્મની પોતાના આંતરિક રાજકીય મામલામાં અમેરિકી દખલને સ્વીકારવા તૈયાર નથી?
ટ્રમ્પે AfD વિશે શું કહ્યું?
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર જર્મનીની AfDની ચૂંટણી સફળતાને લઈને ઉત્સાહ વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે તેને પાર્ટી માટે મોટી સિદ્ધિ ગણાવી અને જર્મનીની ઇમિગ્રેશન નીતિઓની ટીકા કરી.
ટ્રમ્પની રાજકીય વિચારસરણીમાં ગેરકાયદેસર ઇમિગ્રેશન અને સરહદ સુરક્ષા મહત્વના મુદ્દા રહ્યા છે. અમેરિકામાં જેમ તેઓ ઇમિગ્રેશનને લઈને કડક નીતિઓની તરફેણ કરે છે, તેમ જ યુરોપમાં પણ કડક ઇમિગ્રેશન નીતિઓનું સમર્થન કરતા રહ્યા છે.
તેમની પોસ્ટમાં જર્મનીના લોકો હાલની ઇમિગ્રેશન વ્યવસ્થાથી કંટાળી ગયા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. સાથે જ તેમણે AfDના ચૂંટણી પ્રદર્શનને જર્મનીમાં બદલાતી રાજકીય હવાની નિશાની તરીકે રજૂ કર્યું.
ટ્રમ્પે પોસ્ટના અંતે ‘MGGA’ શબ્દનો પણ ઉપયોગ કર્યો હતો, જેને ‘Make Germany Great Again’ તરીકે સમજવામાં આવ્યો. આ અભિવ્યક્તિ તેમની જાણીતી ‘Make America Great Again’ રાજકીય શૈલી સાથે જોડાયેલી હતી.
પરંતુ જર્મનીમાં આ પ્રકારની ટિપ્પણીને માત્ર એક વિદેશી નેતાની સામાન્ય રાજકીય ટિપ્પણી તરીકે જોવામાં આવી નથી. તેનું કારણ એ છે કે AfD જર્મનીની સૌથી વિવાદાસ્પદ રાજકીય પાર્ટીઓમાંની એક છે.
AfD શા માટે એટલી મહત્વપૂર્ણ છે?
AfD એટલે Alternative für Deutschland. પાર્ટીની સ્થાપના શરૂઆતમાં યુરોઝોન અને યુરોપિયન યુનિયન સાથે જોડાયેલા કેટલાક મુદ્દાઓની ટીકા કરતા રાજકીય મંચ તરીકે થઈ હતી. સમય જતાં પાર્ટીનો ફોકસ ઇમિગ્રેશન, રાષ્ટ્રીય ઓળખ, સુરક્ષા અને યુરોપિયન એકીકરણ જેવા મુદ્દાઓ તરફ વધુ વળ્યો.
જર્મનીમાં AfDને જમણેરી અને રાષ્ટ્રવાદી રાજકીય શક્તિ તરીકે જોવામાં આવે છે. પાર્ટીના સમર્થકોનું માનવું છે કે તે પરંપરાગત પક્ષોથી અલગ મુદ્દાઓ ઉઠાવે છે અને ઇમિગ્રેશન તથા કાયદો-વ્યવસ્થા જેવા પ્રશ્નો પર સામાન્ય મતદારોની ચિંતા વ્યક્ત કરે છે.
બીજી તરફ, તેના વિરોધીઓ AfDની કેટલીક નીતિઓ અને નિવેદનોને અત્યંત જમણેરી ગણાવે છે અને તેના કેટલાક નેતાઓ તથા સમર્થકોની વિચારસરણી અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરે છે.
આ કારણે જર્મનીની મુખ્યધારાની રાજનીતિમાં AfD સાથેનો સંબંધ અત્યંત સંવેદનશીલ મુદ્દો છે. કોઈ વિદેશી નેતા આવી પાર્ટીની ખુલ્લેઆમ પ્રશંસા કરે ત્યારે તે માત્ર રાજકીય અભિપ્રાય રહેતો નથી; તે જર્મનીના આંતરિક રાજકીય સંદર્ભમાં પણ ચર્ચાનો વિષય બની જાય છે.
ફોન કોલ રદ થવાથી શું સંકેત મળે છે?
ફ્રેડરિક મર્ઝ અને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વચ્ચેની ફોન વાતચીત રદ થઈ હોવાની માહિતી સામે આવી, પરંતુ જર્મન સરકારના પ્રવક્તાએ તેની પાછળનું ચોક્કસ કારણ જાહેર કર્યું નથી.
ખાસ વાત એ હતી કે આ નિર્ણય સમયની અછત અથવા શેડ્યૂલમાં સામાન્ય ફેરફારને કારણે લેવાયો નહોતો એવું સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે, પ્રવક્તાએ ટ્રમ્પની AfD અંગેની પોસ્ટને ફોન કોલ રદ થવાનું કારણ ગણાવ્યું પણ નહોતું.
અહીંથી જ અટકળોને વેગ મળ્યો.
એક તરફ ટ્રમ્પે જર્મનીની આંતરિક રાજકીય પરિસ્થિતિ અંગે ખુલ્લેઆમ પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો. બીજી તરફ, થોડા સમય બાદ જર્મન ચાન્સેલર સાથેની વાતચીત રદ થઈ. બંને ઘટનાઓ વચ્ચે સીધો સંબંધ છે એવું કહેવું હાલ યોગ્ય નથી, પરંતુ રાજકીય સંકેત તરીકે આ ઘટનાને અવગણવી પણ મુશ્કેલ છે.
મર્ઝની મુખ્ય ચિંતા શું હોઈ શકે?
જર્મન સરકાર તરફથી આપવામાં આવેલા સંકેતોમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે મર્ઝ સામાન્ય રીતે અન્ય દેશોના નેતાઓ દ્વારા જર્મનીની આંતરિક રાજકીય બાબતોમાં કરવામાં આવતી દખલગીરીને યોગ્ય માનતા નથી.
ખાસ કરીને ચૂંટણી અને મતદારોના નિર્ણય અંગે વિદેશી રાજકીય નેતાઓ દ્વારા સીધી ટિપ્પણી કરવી ઘણા યુરોપિયન દેશોમાં સંવેદનશીલ બાબત છે.
લોકશાહી વ્યવસ્થામાં મતદારો પોતાના દેશના રાજકીય પક્ષો અને નેતાઓ અંગે નિર્ણય લે છે. જો કોઈ વિદેશી રાષ્ટ્રપ્રમુખ ચોક્કસ પક્ષના સમર્થનમાં જાહેર નિવેદન કરે, તો તે પક્ષને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય સમર્થન મળતું હોવાનો સંદેશ જઈ શકે છે.
જર્મની જેવા દેશ માટે આ મુદ્દો વધુ ગંભીર છે, કારણ કે ત્યાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના ઇતિહાસને કારણે અતિરાષ્ટ્રવાદ અને જમણેરી રાજકારણ પ્રત્યે વિશેષ સંવેદનશીલતા છે.
શું આ અમેરિકી હસ્તક્ષેપ સામેનો સંદેશ છે?
આ ઘટનાને સંપૂર્ણપણે અમેરિકી હસ્તક્ષેપ સામેના સત્તાવાર વિરોધ તરીકે વર્ણવવું કદાચ વહેલું છે. કારણ કે બર્લિન તરફથી એવું સ્પષ્ટ નિવેદન આવ્યું નથી કે “ટ્રમ્પની AfD અંગેની પોસ્ટના કારણે જ ફોન કોલ રદ કરવામાં આવ્યો.”
પરંતુ રાજકીય સંદેશની દૃષ્ટિએ આ ઘટનાનું મહત્વ છે.
જર્મની એ વાત સ્પષ્ટ કરવા માંગતું હોય શકે છે કે દેશની ચૂંટણી, મતદારોની પસંદગી અને રાજકીય પક્ષો અંગેનો અંતિમ નિર્ણય જર્મન નાગરિકોનો છે. વિદેશી સરકારો પોતાના અભિપ્રાય આપી શકે, પરંતુ તે જર્મનીની લોકશાહી પ્રક્રિયાને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ ન બને તે જરૂરી છે.
આ દૃષ્ટિએ મર્ઝની સ્થિતિ માત્ર ટ્રમ્પ સામેની પ્રતિક્રિયા તરીકે નહીં, પરંતુ જર્મનીની રાજકીય સ્વાયત્તતાની રક્ષા તરીકે પણ જોઈ શકાય છે.
જર્મની અને અમેરિકા વચ્ચે પહેલેથી જ અનેક મતભેદો
આ ઘટના એકદમ અલગથી બની નથી. જર્મની અને અમેરિકા વચ્ચે ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ પર સહકાર હોવા છતાં બંને દેશોની નીતિઓમાં કેટલીક વખત મતભેદો જોવા મળે છે.
નાટો અને યુરોપની સુરક્ષા અંગે અમેરિકાની અપેક્ષાઓ ઘણી વખત યુરોપિયન દેશો માટે પડકારરૂપ રહી છે. રશિયા અને યુક્રેનના યુદ્ધને લઈને પણ યુરોપ અને અમેરિકાની પ્રાથમિકતાઓમાં કેટલીક બાબતો અલગ રહી શકે છે.
વેપાર, સંરક્ષણ ખર્ચ, યુરોપિયન વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા અને ચીન સાથેના સંબંધો જેવા મુદ્દાઓ પણ બંને પક્ષ વચ્ચે ચર્ચાનો વિષય રહ્યા છે.
આ સ્થિતિમાં જો અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ જર્મનીના એક ચોક્કસ રાજકીય પક્ષની પ્રશંસા કરે, તો તે રાજદ્વારી સંબંધોમાં વધારાની જટિલતા ઊભી કરી શકે છે.
મર્ઝ માટે સંતુલન જાળવવું સરળ નહીં હોય
જર્મન ચાન્સેલર માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે અમેરિકાથી સંબંધો પણ જાળવવાના છે અને જર્મનીની આંતરિક રાજકીય સ્વતંત્રતા અંગે પોતાનું વલણ પણ સ્પષ્ટ રાખવાનું છે.
અમેરિકા જર્મની માટે મહત્વપૂર્ણ સુરક્ષા અને આર્થિક ભાગીદાર છે. બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં કોઈ મોટો તણાવ યુરોપની વ્યાપક સુરક્ષા વ્યવસ્થા પર પણ અસર કરી શકે છે.
બીજી તરફ, જો જર્મન સરકાર પોતાના દેશમાં ચૂંટણી અથવા રાજકીય પક્ષો અંગે વિદેશી નેતાઓની સીધી ટિપ્પણીઓને સ્વીકારી લે, તો તે દેશની અંદર રાજકીય વિવાદ ઊભો કરી શકે છે.
મર્ઝ માટે તેથી બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે—વોશિંગ્ટન સાથે સહકાર પણ ચાલુ રહે અને બર્લિનની રાજકીય સ્વતંત્રતા અંગેનો સંદેશ પણ નબળો ન પડે.
યુરોપ માટે પણ મહત્વનો પ્રશ્ન
આ સમગ્ર વિવાદ માત્ર જર્મની પૂરતો સીમિત નથી. યુરોપના અન્ય દેશોમાં પણ જમણેરી અને રાષ્ટ્રવાદી પક્ષોનો પ્રભાવ વધી રહ્યો છે.
ઇમિગ્રેશન, મોંઘવારી, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને યુરોપિયન યુનિયનની સત્તા જેવા મુદ્દાઓને લઈને ઘણા દેશોમાં રાજકીય મતદારોમાં ફેરફાર જોવા મળ્યો છે.
જો અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ યુરોપના કોઈ ચોક્કસ રાજકીય પક્ષને ખુલ્લેઆમ સમર્થન આપે, તો તે યુરોપની આંતરિક રાજનીતિ પર અસર કરી શકે છે. ખાસ કરીને સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં નેતાઓના થોડા શબ્દો પણ લાખો લોકો સુધી ઝડપથી પહોંચી જાય છે.
આથી યુરોપિયન નેતાઓ માટે પ્રશ્ન માત્ર એટલો નથી કે ટ્રમ્પ શું કહે છે. પ્રશ્ન એ પણ છે કે તેમની ટિપ્પણીઓ સ્થાનિક ચૂંટણી અને રાજકીય ચર્ચાને કેવી રીતે અસર કરી શકે છે.
આગળ શું થઈ શકે?
હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ રહેશે કે બર્લિન અને વોશિંગ્ટન વચ્ચેની સીધી રાજદ્વારી વાતચીત કેવી રીતે આગળ વધે છે.
જો ફોન કોલ ફરીથી ગોઠવાય અને બંને નેતાઓ વેપાર, સુરક્ષા તથા અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ પર સામાન્ય રીતે વાતચીત કરે, તો હાલનો વિવાદ કદાચ થોડા સમયની રાજકીય અસહમતિ પૂરતો રહી શકે છે.
પરંતુ જો ટ્રમ્પ ભવિષ્યમાં પણ જર્મનીની રાજકીય પાર્ટીઓ, ચૂંટણી અથવા સ્થાનિક નેતાઓ અંગે વધુ સ્પષ્ટ સમર્થન આપતા રહે, તો બર્લિન તરફથી વધુ કડક પ્રતિક્રિયા જોવા મળી શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં જર્મની માટે મુદ્દો માત્ર ટ્રમ્પની એક સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટનો નહીં રહે. તે યુરોપની લોકશાહી પ્રક્રિયામાં બાહ્ય રાજકીય પ્રભાવની વ્યાપક ચર્ચાનો ભાગ બની જશે.
ટ્રમ્પ માટે AfDનું સમર્થન તેમની પોતાની રાજકીય વિચારસરણી અને ઇમિગ્રેશન અંગેના વલણ સાથે સુસંગત હોઈ શકે છે. પરંતુ જર્મન સરકાર માટે આ બાબત અલગ રીતે જોવાની છે. બર્લિન માટે પોતાના દેશમાં લોકશાહી પ્રક્રિયાની વિશ્વસનીયતા અને રાજકીય સ્વાયત્તતા જાળવવી એટલી જ મહત્વની છે જેટલી અમેરિકાની સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી જાળવવી.
આથી હાલની ઘટના જર્મની-અમેરિકા સંબંધોમાં કોઈ મોટો તૂટણનો સંકેત છે એવું કહેવું વહેલું છે. પરંતુ તે ચોક્કસપણે બતાવે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં હવે સોશિયલ મીડિયા પર કરવામાં આવેલી એક રાજકીય પોસ્ટ પણ રાજદ્વારી સ્તરે અસર પેદા કરી શકે છે.
આગામી સમયમાં ટ્રમ્પ જર્મનીની આંતરિક રાજનીતિ અંગે કેટલા સક્રિય રહે છે અને મર્ઝ સરકાર તેનો કેવી રીતે જવાબ આપે છે, તેના પર બંને દેશોના સંબંધોની રાજકીય ભાષા ઘણી હદ સુધી નિર્ભર રહી શકે છે.
