વિજ્ઞાન કે જાદુ? Meta TRIBE v2 હવે તમારા મગજનું ‘ડિજિટલ ટ્વિન’ બનાવીને ન્યુરલ રિસર્ચમાં લાવશે મોટો બદલાવ
મેટા (Meta) કંપનીની AI રિસર્ચ વિંગ ‘FAIR’ એ તાજેતરમાં વિજ્ઞાન જગતમાં એક મોટો ધડાકો કર્યો છે. તેમણે TRIBE v2 નામનું એક અત્યંત શક્તિશાળી ‘મલ્ટિમોડલ AI ફાઉન્ડેશન મોડલ’ વિકસાવ્યું છે, જે માનવ મગજની ગતિવિધિઓની આગાહી (Predict) કરવામાં સક્ષમ છે. આ કોઈ સાયન્સ-ફિક્શન ફિલ્મની વાર્તા નથી, પણ વાસ્તવિકતા છે. TRIBE v2 એવું મોડલ છે જે લખાણ (Text), અવાજ (Audio) અને વીડિયો (Video) જેવા વિવિધ માધ્યમોને સમજીને એ જણાવી શકે છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આ વસ્તુઓ જોશે કે સાંભળશે, ત્યારે તેનું મગજ કેવી રીતે પ્રતિક્રિયા આપશે.
મગજનું “ડિજિટલ ટ્વિન”: ૭૦,૦૦૦ બ્રેઈન વોક્સેલ્સ સુધીની સચોટતા
TRIBE v2 ની સૌથી મોટી સફળતા તેની અદભૂત ‘સ્પેશિયલ રિઝોલ્યુશન’ (Spatial Resolution) ક્ષમતામાં છુપાયેલી છે. તેના અગાઉના વર્ઝન કરતા આમાં ૭૦ ગણો વધારો કરવામાં આવ્યો છે. આ ટેકનોલોજી હવે મગજના લગભગ ૭૦,૦૦૦ ‘વોક્સેલ્સ’ (મગજના પિક્સેલ્સ) પર નજર રાખી શકે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, તે મગજના એક-એક ખૂણે થતી ન્યુરલ પ્રોસેસિંગનું સચોટ મેપિંગ કરી શકે છે.
મેટાના વૈજ્ઞાનિકોએ આ સિસ્ટમ દ્વારા માનવ મગજનું એક પ્રકારનું “ડિજિટલ ટ્વિન” (Digital Twin) બનાવ્યું છે. આ મોડલ એ સિમ્યુલેટ કરે છે કે અલગ-અલગ સ્ટીમ્યુલી (ઉત્તેજના) પર આપણું મગજ કેવી રીતે રિસ્પોન્સ આપે છે. આ ટેકનોલોજી ન્યુરોસાયન્સ રિસર્ચને નવી ઊંચાઈ પર લઈ જશે, કારણ કે હવે વૈજ્ઞાનિકોએ દરેક વખતે મોંઘા અને સમય માંગી લેતા fMRI સ્કેન કરવાની જરૂર નહીં પડે. AI મોડલ પોતે જ મગજની પ્રતિક્રિયાઓ વિશે સચોટ ડેટા આપી શકશે.
ઝીરો-શોટ જનરલાઈઝેશન: અજાણ્યા મગજની પણ સચોટ આગાહી
આ મોડલની બીજી એક વિસ્મયકારી ખાસિયત તેની ‘ઝીરો-શોટ જનરલાઈઝેશન’ (Zero-shot Generalization) ક્ષમતા છે. સામાન્ય રીતે AI મોડલને જે ડેટા પર ટ્રેન કરવામાં આવે તે જ વ્યક્તિ કે વસ્તુ વિશે તે જણાવી શકે છે, પણ TRIBE v2 એવી વ્યક્તિઓના મગજની પ્રતિક્રિયા પણ સચોટ રીતે કહી શકે છે જેમને તેણે ક્યારેય સ્કેન નથી કર્યા. આ ક્ષમતા તેને ન્યુરોસાયન્સમાં એક ક્રાંતિકારી સાધન બનાવે છે.
આ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ માત્ર સંશોધન પૂરતો મર્યાદિત નથી. હેલ્થકેર ક્ષેત્રમાં મગજને લગતી બીમારીઓના નિદાનમાં અને માર્કેટિંગના ક્ષેત્રમાં ગ્રાહકોની પસંદગી સમજવા માટે આ ડેટા અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે. સૌથી નોંધપાત્ર વાત એ છે કે મેટાએ આ મોડલના કોડ અને વેઇટ્સ (Weights) ને ઓપન-સોર્સ (Open-source) કરી દીધા છે. જોકે તે નોન-કોમર્શિયલ લાયસન્સ હેઠળ છે, પરંતુ આનાથી વિશ્વભરના વૈજ્ઞાનિકો સાથે મળીને માનવ મગજના રહસ્યો ઉકેલવા માટે સહયોગ કરી શકશે.
