ગાયબ થયેલું 1 અબજ બેરલ તેલ અને વિશ્વ પર તોળાતું તેલ સંકટ: શું ફરી મોંઘા થશે પેટ્રોલ-ડીઝલ?
હાલમાં વિશ્વના અર્થતંત્રમાં સૌથી મોટી ચિંતાનો વિષય ‘તેલ’ છે. તાજેતરમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા સમજૂતીના કરાર બાદ વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વના ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Hormuz Strait) ને ફરી ખોલી દેવામાં આવ્યો છે. આ સમાચાર રાહત આપનારા ચોક્કસ છે, પરંતુ શું આનાથી વિશ્વમાં તેલની તંગી ખતમ થઈ ગઈ છે? જવાબ છે—ના. છેલ્લા ચાર મહિનાના સંઘર્ષે વૈશ્વિક તેલ બજારના પાયા હચમચાવી દીધા છે અને હવે નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે હોર્મુઝ ખુલ્યા પછી પણ તેલના ભાવમાં ઘટાડો થવાને બદલે ઉછાળો આવી શકે છે.
1.15 અબજ બેરલ તેલનો ગાયબ થવાનો ખેલ
આંકડાઓ ચોંકાવનારા છે. એનાલિટિક્સ કંપની ‘કેપ્લર’ (Kpler) ના રિપોર્ટ મુજબ, છેલ્લા ચાર મહિનાના મધ્ય-પૂર્વના તણાવ અને યુદ્ધ જેવી સ્થિતિને કારણે વિશ્વને અંદાજે 1.15 અબજ બેરલ તેલની તંગીનો સામનો કરવો પડ્યો છે. આટલી મોટી માત્રામાં તેલનો પુરવઠો બજારમાંથી ગાયબ થઈ જવો એટલે કે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનનું ખોરવાઈ જવું. જ્યારે તેલ જેવી અનિવાર્ય વસ્તુની અછત સર્જાય છે, ત્યારે તેની અસર સીધી રીતે વિશ્વના દરેક દેશના સામાન્ય નાગરિકના ખિસ્સા પર પડે છે.
વ્યૂહાત્મક અનામત ભંડાર: 1990 પછીની સૌથી ખરાબ સ્થિતિ
ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી (IEA) ના ડેટા સૂચવે છે કે વિશ્વના વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર 1990 ના દાયકા પછીના સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચી ગયા છે. અમેરિકા જેવા શક્તિશાળી દેશોએ પણ તેમના કટોકટી તેલ ભંડારમાંથી મોટા પ્રમાણમાં તેલનો ઉપયોગ કરવો પડ્યો છે, જે હાલમાં 43 વર્ષમાં સૌથી નીચા સ્તરે છે.
G7 સમિટ દરમિયાન અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પણ આ ગંભીરતાનો સ્વીકાર કર્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ સમયસર ન ખુલ્યો હોત, તો દુનિયાના તેલના ભંડારો માત્ર ચાર અઠવાડિયામાં ખાલી થઈ ગયા હોત અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પડી ભાંગ્યું હોત. આ સ્થિતિ સમજાવે છે કે આપણે કેટલા મોટા સંકટની ધાર પર ઊભા હતા.
કેમ વધી શકે છે તેલના ભાવ?
યુદ્ધ દરમિયાન જ્યારે તણાવ ચરમસીમા પર હતો, ત્યારે બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઈલની કિંમત 126.41 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગઈ હતી. જોકે, સમજૂતી બાદ કિંમતોમાં ઘટાડો થયો અને તે 80 ડોલરની નીચે આવી ગયા. પરંતુ, નિષ્ણાતો આ ઘટાડાને માત્ર એક કામચલાઉ રાહત ગણાવે છે. ભાવ ફરી વધવાના મુખ્ય કારણો આ મુજબ છે:
માગ અને પુરવઠાનું અસંતુલન: સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ હોવાથી બજારમાં હજુ પણ તેલની અછત વર્તાઈ રહી છે. જ્યારે અર્થતંત્ર ફરી ગતિ પકડશે, ત્યારે તેલની માગ વધશે અને પુરવઠો ઓછો હોવાથી કિંમતો ઉપર જશે.
ભંડારો ભરવાની પ્રક્રિયા: વિશ્વના મોટા દેશો તેમના ખાલી થઈ ગયેલા વ્યૂહાત્મક ભંડારોને ફરીથી ભરવાનો પ્રયાસ કરશે. આ માટે જ્યારે દેશો મોટા પાયે તેલ ખરીદશે, ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં ફરી ઉછાળો આવશે.
ભૂ-રાજકીય અસ્થિરતા: ભલે સમજૂતી થઈ ગઈ હોય, પરંતુ મધ્ય-પૂર્વમાં રાજકીય સ્થિતિ હજુ પણ નાજુક છે. કોઈપણ નાનો તણાવ ફરીથી સપ્લાયમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે.
સામાન્ય માણસ માટે શું છે સંકેત?
તેલના ભાવ સીધા આપણા રસોડાના બજેટ અને મુસાફરીના ખર્ચ સાથે જોડાયેલા છે. જો તેલના ભાવમાં વધારો થશે, તો પરિવહન મોંઘું થશે, જેના કારણે શાકભાજીથી લઈને જીવનજરૂરી તમામ ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં મોંઘવારીનો માર જોવા મળી શકે છે. ભલે અત્યારે ભાવ 80 ડોલરની નીચે છે, પરંતુ આગામી મહિનાઓમાં બજારની સ્થિતિ જોતા સરકારો અને સામાન્ય નાગરિકો બંનેએ આર્થિક રીતે સાવધ રહેવું પડશે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખુલવો એ એક સારી શરૂઆત છે, પરંતુ આખી સમસ્યાનો ઉકેલ નથી. વિશ્વએ પોતાની તેલની નિર્ભરતા ઘટાડવી પડશે અને ઉર્જાના અન્ય વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો પર ધ્યાન આપવું પડશે. હાલમાં, તેલ બજાર એક એવા વળાંક પર છે જ્યાં એક નાની ભૂલ કે ઘટના ભાવને ફરીથી આકાશે પહોંચાડી શકે છે. આવનારા મહિનાઓ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ખૂબ જ મહત્વના રહેશે, અને તેલની વધતી-ઘટતી કિંમતો જ નક્કી કરશે કે મોંઘવારીનું ઊંટ કઈ કરવટ બેસશે.
