પાકિસ્તાનમાં પેટ્રોલની કિંમત 1000 રૂપિયા સુધી પહોંચવાની ચેતવણી, પૈસા હોવા છતાં ઈંધણ નહીં મળે તેવી સ્થિતિનો ડર
પાકિસ્તાન પહેલેથી જ આર્થિક અને ઊર્જા સંબંધિત પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. હવે આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજારમાં વધતી અસ્થિરતા અને મધ્ય પૂર્વમાં ઊભી થયેલી પરિસ્થિતિએ દેશની મુશ્કેલીમાં વધુ વધારો કર્યો છે. પાકિસ્તાનના પેટ્રોલિયમ મંત્રી અલી પરવેઝ મલિકે ચેતવણી આપી છે કે જો દેશમાં પેટ્રોલની ગંભીર અછત સર્જાય તો તેની કિંમત 1,000 પાકિસ્તાની રૂપિયા પ્રતિ લિટર સુધી પહોંચી શકે છે. એટલું જ નહીં, તેમણે એવી સંભાવના પણ વ્યક્ત કરી છે કે અછતની સ્થિતિમાં પૈસા હોવા છતાં પેટ્રોલ મેળવવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
જોકે આ વાતને વર્તમાન પેટ્રોલના ભાવ તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર પાકિસ્તાનમાં પેટ્રોલનો ભાવ હાલમાં લગભગ 389.14 રૂપિયા પ્રતિ લિટર છે અને હાઈ-સ્પીડ ડીઝલનો ભાવ 424.04 રૂપિયા પ્રતિ લિટર છે. 1,000 રૂપિયાનો આંકડો ગંભીર સપ્લાય અછત ઊભી થાય તો સંભવિત સ્થિતિ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.
પેટ્રોલિયમ મંત્રીની ચેતવણીથી પાકિસ્તાનમાં ચિંતા
પેટ્રોલિયમ મંત્રી અલી પરવેઝ મલિકે લાહોરમાં મીડિયા સાથે વાતચીત દરમિયાન ઈંધણની ઉપલબ્ધતા અંગે સરકારની ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે હાલમાં પાકિસ્તાનમાં પેટ્રોલની અછત નથી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે.
તેમણે કહ્યું કે જો સપ્લાય ચેઇનમાં મોટો વિક્ષેપ આવે અને દેશમાં ઈંધણની અછત ઊભી થાય, તો પેટ્રોલના ભાવમાં અસાધારણ વધારો થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ભાવ 1,000 રૂપિયા પ્રતિ લિટર સુધી પહોંચવાની શક્યતા તેમણે વ્યક્ત કરી હતી.
મંત્રીની ચેતવણીનો બીજો મહત્વનો ભાગ એ હતો કે માત્ર ભાવ વધવો જ સમસ્યા નહીં હોય. જો પૂરતો પુરવઠો જ ઉપલબ્ધ ન રહે તો ઊંચી કિંમત ચૂકવવા તૈયાર ગ્રાહકોને પણ પેટ્રોલ મળવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજારમાં પહેલેથી જ ભારે અનિશ્ચિતતા છે.
હાલમાં દેશમાં પેટ્રોલની અછત નથી
પેટ્રોલિયમ મંત્રીના નિવેદન બાદ પાકિસ્તાનમાં પેટ્રોલ ખતમ થવાનું શરૂ થઈ ગયું છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. સરકાર તરફથી કહેવામાં આવ્યું છે કે હાલમાં દેશમાં ઈંધણ ઉપલબ્ધ છે અને પુરવઠો જાળવવા માટે આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
મંત્રીના જણાવ્યા મુજબ સરકાર સપ્લાયને સતત મોનિટર કરી રહી છે અને ભવિષ્યના કાર્ગો તથા આયાતની વ્યવસ્થા પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે. સરકારનો પ્રયાસ એ છે કે સામાન્ય લોકોને પેટ્રોલ અને ડીઝલની ઉપલબ્ધતામાં અચાનક વિક્ષેપનો સામનો ન કરવો પડે.
આથી હાલની સ્થિતિને ‘પેટ્રોલ ખતમ થઈ ગયું’ તરીકે જોવાને બદલે તેને આગામી સપ્લાય અંગેની ચેતવણી તરીકે સમજવી વધુ યોગ્ય છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ વધવાથી મુશ્કેલી
પાકિસ્તાન પોતાની ઈંધણની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત પર આધારિત રાખે છે. પાકિસ્તાનની નેશનલ એસેમ્બલીના દસ્તાવેજમાં પણ જણાવાયું છે કે દેશના વપરાશમાં આશરે 70 ટકા પેટ્રોલ અને 30 ટકા ડીઝલ આયાતથી આવે છે. આવી સ્થિતિમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ અથવા શિપિંગ ખર્ચ વધે તો તેની સીધી અસર સ્થાનિક ઈંધણના ભાવ પર પડી શકે છે.
અલી પરવેઝ મલિકના જણાવ્યા મુજબ વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં આશરે 80 ટકાનો વધારો થયો છે, જ્યારે પાકિસ્તાને સ્થાનિક ગ્રાહકો પર લગભગ 50 ટકાનો વધારો જ પસાર કર્યો છે. આ તફાવતને જાળવી રાખવા માટે સરકારને પણ વધારાનો આર્થિક બોજ સહન કરવો પડી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં વધારો માત્ર પેટ્રોલ પંપ સુધી સીમિત રહેતો નથી. ઈંધણ મોંઘું થાય ત્યારે પરિવહન ખર્ચ વધે છે અને તેની અસર માલસામાનની કિંમત, જાહેર પરિવહન, ખેતી અને ઉદ્યોગો સુધી પહોંચી શકે છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું મહત્વ શું છે?
પાકિસ્તાન માટે વર્તમાન ઊર્જા સંકટની ચર્ચામાં સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝનું નામ વારંવાર સામે આવી રહ્યું છે. પર્સિયન ગલ્ફ અને અરબી સમુદ્ર વચ્ચેનો આ મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ વૈશ્વિક ઊર્જા સપ્લાય માટે અત્યંત મહત્વનો છે.
પાકિસ્તાનના પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે અગાઉ જણાવ્યું હતું કે દેશની ઊર્જા સપ્લાયનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વિક્ષેપ સર્જાય તો સપ્લાય ચેઇન પર તેની અસર પડી શકે છે. સરકાર વૈકલ્પિક માર્ગો શોધવા માટે પણ કામ કરી રહી છે.
આ પરિસ્થિતિમાં મધ્ય પૂર્વમાં કોઈ પણ મોટો સંઘર્ષ અથવા દરિયાઈ પરિવહનમાં લાંબો વિક્ષેપ પાકિસ્તાન જેવા આયાત આધારિત દેશ માટે ગંભીર પડકાર બની શકે છે.
સાઉદી અરેબિયા તરફથી વૈકલ્પિક માર્ગની મદદ
પાકિસ્તાન સપ્લાયમાં વિક્ષેપની શક્યતા વચ્ચે વૈકલ્પિક માર્ગો પર પણ ધ્યાન આપી રહ્યું છે. પાકિસ્તાનના પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે માર્ચમાં જણાવ્યું હતું કે સાઉદી અરેબિયાએ યાન્બુ બંદર મારફતે સપ્લાય ચાલુ રાખવામાં સહાયની ખાતરી આપી હતી.
પાકિસ્તાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને વૈકલ્પિક સપ્લાય રૂટ અંગે સાઉદી અરેબિયા સાથે ચર્ચા કરી હતી. સરકાર માટે હેતુ સ્પષ્ટ છે—જો એક માર્ગમાં વિક્ષેપ આવે તો અન્ય માર્ગો દ્વારા જરૂરી ઊર્જા દેશમાં પહોંચાડવી.
આવી વ્યવસ્થા સફળ થાય તો સપ્લાયમાં અચાનક મોટો ઘટાડો થવાનો ખતરો ઓછો થઈ શકે છે. જોકે વૈકલ્પિક માર્ગોનો ખર્ચ, ઉપલબ્ધ ક્ષમતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની સ્થિતિ જેવા પરિબળો પણ મહત્વના રહેશે.
શિયાળામાં ગેસની માંગ પણ વધશે
પાકિસ્તાન માટે પડકાર માત્ર પેટ્રોલ અને ડીઝલ પૂરતો નથી. શિયાળાની ઋતુમાં ગેસની માંગ વધવાની શક્યતા પણ સરકાર માટે ચિંતાનો વિષય છે.
પેટ્રોલિયમ મંત્રીએ જણાવ્યું છે કે સરકાર શિયાળામાં સામાન્ય લોકોને ગેસની અછત ન પડે તે માટે LNGની વ્યવસ્થા કરી રહી છે. તેમણે કહ્યું છે કે જરૂર પડે તો સરકાર વધુ ખર્ચ કરીને પણ ગેસની આયાત કરવા તૈયાર છે.
આનો અર્થ એ છે કે સરકાર એક સાથે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો અને ગેસ બંનેની સપ્લાય ચેઇનને સંભાળવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
સરકારની પેટ્રોલ રાહત યોજના શું છે?
વધતા ઈંધણના ભાવથી સામાન્ય લોકો પર પડતો બોજ ઘટાડવા માટે પાકિસ્તાન સરકારે ફ્યુઅલ રિલીફ સ્કીમ પણ શરૂ કરી છે.
આ યોજના હેઠળ પાત્ર મોટરસાઇકલ ચાલકો, રિક્ષા અને કિંગચી વાહનોના માલિકો-ચાલકો તથા 800 સીસી સુધીના વાહનોના કેટલાક વપરાશકર્તાઓને પેટ્રોલ પર 100 રૂપિયા પ્રતિ લિટર સુધીની રાહત આપવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
જોકે આ યોજનાના અમલમાં શરૂઆતના તબક્કે કેટલાક પેટ્રોલ પંપ પર ટેકનિકલ અને ચુકવણી સંબંધિત મુશ્કેલીઓ પણ સામે આવી હતી. બાદમાં સરકાર અને પેટ્રોલ પંપ ડીલરો વચ્ચે આ મુદ્દે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.
રાહત યોજના સરકારને ભાવવધારાની અસર ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઈંધણનો પુરવઠો જ ગંભીર રીતે ખોરવાઈ જાય તો માત્ર સબસિડીથી સમસ્યાનો સંપૂર્ણ ઉકેલ લાવવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
સ્થાનિક ક્રૂડ ઓઈલ ઉત્પાદનથી આશા
પાકિસ્તાન લાંબા ગાળે આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સ્થાનિક તેલ ઉત્પાદન વધારવા તરફ પણ ધ્યાન આપી રહ્યું છે.
પેટ્રોલિયમ મંત્રીએ જણાવ્યું છે કે દેશમાં તેલના કૂવાઓ પર કામ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે અને ઓક્ટોબર સુધીમાં સ્થાનિક ક્રૂડ ઓઈલની શોધ અંગે આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. જો નવા ભંડારોમાંથી વ્યાપારી સ્તરે ઉત્પાદન શક્ય બને તો ભવિષ્યમાં આયાતી તેલ પરનો થોડો આધાર ઘટાડી શકાય છે.
જોકે કોઈ નવી શોધથી તરત જ પેટ્રોલની કિંમતમાં મોટો ઘટાડો થઈ જાય એવું જરૂરી નથી. શોધ બાદ ઉત્પાદન, શુદ્ધિકરણ, પરિવહન અને વ્યાપારી ઉપયોગ માટેની પ્રક્રિયામાં સમય લાગી શકે છે.
પેટ્રોલ મોંઘું થશે તો સામાન્ય લોકો પર શું અસર પડશે?
ઈંધણના ભાવમાં વધારો સીધી રીતે વાહનચાલકોના બજેટને અસર કરે છે. પરંતુ તેની અસર અહીં અટકતી નથી.
પેટ્રોલ અને ડીઝલનો ઉપયોગ માલસામાનને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પહોંચાડવા માટે થાય છે. ટ્રક, બસ, રિક્ષા અને અન્ય પરિવહન સાધનોના ખર્ચમાં વધારો થાય તો તેનો બોજ અંતે ગ્રાહકો સુધી પહોંચી શકે છે.
શાકભાજી, અનાજ, દૂધ, ફળો અને અન્ય રોજિંદી ચીજવસ્તુઓના પરિવહન ખર્ચમાં વધારો થાય તો બજાર ભાવ પર પણ દબાણ આવી શકે છે. ઉદ્યોગો માટે ડીઝલ અને અન્ય ઈંધણનો ખર્ચ વધે તો ઉત્પાદન ખર્ચ વધી શકે છે.
એટલે પેટ્રોલના ભાવમાં મોટો વધારો માત્ર પેટ્રોલ પંપ સુધીની સમસ્યા નથી. તે સમગ્ર અર્થતંત્રને અસર કરી શકે છે.
1000 રૂપિયા પ્રતિ લિટરનો આંકડો કેટલો ગંભીર છે?
હાલમાં પાકિસ્તાનમાં પેટ્રોલ લગભગ 389.14 રૂપિયા પ્રતિ લિટર છે. તેની સામે 1,000 રૂપિયા પ્રતિ લિટરનો આંકડો અત્યંત મોટો વધારો દર્શાવે છે. પરંતુ ફરી એક વખત સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી છે કે 1,000 રૂપિયા હાલનો ભાવ નથી.
આ આંકડો પેટ્રોલિયમ મંત્રી દ્વારા એવી સંભવિત સ્થિતિ માટે આપવામાં આવ્યો છે જેમાં ગંભીર સપ્લાય અછત સર્જાય. એટલે આને વર્તમાન ભાવની જાહેરાત અથવા ચોક્કસ ભાવની આગાહી તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નથી.
સરકાર હાલમાં જે મુખ્ય પડકારનો સામનો કરી રહી છે તે છે—આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં મોંઘા થતા ઈંધણ વચ્ચે દેશમાં સતત અને પૂરતો પુરવઠો જાળવી રાખવો.
પાકિસ્તાન સામે હવે બેવડો પડકાર
એક તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલ અને ઊર્જાના ભાવમાં અસ્થિરતા છે, તો બીજી તરફ આયાતી ઈંધણ પર પાકિસ્તાનની મોટી નિર્ભરતા છે. આ બંને બાબતો એકસાથે આવે ત્યારે દેશ માટે સપ્લાય અને ભાવ બંનેનું સંચાલન મુશ્કેલ બની શકે છે.
સરકાર વૈકલ્પિક સપ્લાય રૂટ, સ્થાનિક તેલ ઉત્પાદન, ઈંધણના સ્ટોકનું મોનિટરિંગ અને રાહત યોજનાઓ જેવા પગલાં દ્વારા સ્થિતિ સંભાળવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. પાકિસ્તાનની સત્તાવાર સંસ્થાઓએ પણ સપ્લાય ચેઇન પર નજર રાખવા માટે વિવિધ સ્તરે મોનિટરિંગની વાત કરી છે.
આગામી દિવસોમાં મધ્ય પૂર્વની સ્થિતિ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં પરિવહન, આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ભાવ અને પાકિસ્તાનને મળતા નવા ઈંધણ કાર્ગો દેશની સ્થિતિ માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મોટો સવાલ શું?
હાલનો મુખ્ય સવાલ માત્ર એ નથી કે પેટ્રોલ કેટલું મોંઘું થશે. સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે પાકિસ્તાન આગામી મહિનાઓમાં સતત અને પૂરતો ઈંધણ પુરવઠો જાળવી શકશે કે નહીં.
હાલ સરકાર કહે છે કે દેશમાં તાત્કાલિક પેટ્રોલની અછત નથી અને પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા માટે પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. બીજી તરફ, મંત્રીની ચેતવણી બતાવે છે કે જો આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાયમાં મોટો વિક્ષેપ લાંબો ચાલે તો પરિસ્થિતિ ઝડપથી મુશ્કેલ બની શકે છે.
આથી 1,000 રૂપિયા પ્રતિ લિટરનો આંકડો હાલમાં વાસ્તવિક ભાવ નહીં, પરંતુ સંભવિત ગંભીર પરિસ્થિતિ અંગે આપવામાં આવેલી ચેતવણી છે. હવે મધ્ય પૂર્વની સ્થિતિ અને પાકિસ્તાનની સપ્લાય વ્યવસ્થા આગામી સમયમાં કઈ દિશામાં જાય છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
