પતનથી બચવા માટે ત્યાગો આ ૩ આદતો
શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા માત્ર એક ધાર્મિક ગ્રંથ નથી, પરંતુ તે જીવન જીવવાની એક સંપૂર્ણ કળા છે. કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધના મેદાનમાં જ્યારે અર્જુન મોહ અને દ્વિધામાં હતા, ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે જે ઉપદેશ આપ્યો હતો તે આજના આધુનિક યુગમાં પણ તેટલો જ સુસંગત છે. ગીતાનો દરેક શ્લોક આપણને અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ લઈ જવાની શક્તિ ધરાવે છે.
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગીતા દ્વારા મનુષ્યને તે સૂક્ષ્મ શત્રુઓથી સાવધાન કર્યા છે જે બહાર નથી, પરંતુ આપણા મનની અંદર વસે છે. આમાંનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઉપદેશ છે—’નરકના ત્રણ દ્વાર’. જો મનુષ્ય આ ત્રણ વિકારો પર નિયંત્રણ નથી મેળવતો, તો તેનું આધ્યાત્મિક અને વ્યવહારિક પતન નિશ્ચિત છે.
ગીતાનો તે શ્લોક: પાપના ત્રણ માર્ગ
ગીતાનો તે શ્લોક: પાપના ત્રણ માર્ગશ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના ૧૬માં અધ્યાયના ૨૧માં શ્લોકમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સ્પષ્ટપણે કહે છે:
ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમાત્મન: | કામ: ક્રોધસ્તથા લોભસ્તસ્માદેતત્ત્રયં ત્યજેત ||
અર્થ: કામ (વાસના), ક્રોધ અને લોભ—આ ત્રણ પ્રકારના નરકના દ્વાર છે જે આત્માનો નાશ કરનારા છે. તેથી આ ત્રણેયનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
અહીં ‘નરક’ નો અર્થ માત્ર મૃત્યુ પછીનું કોઈ સ્થાન નથી, પરંતુ અશાંતિ, દુઃખ, માનસિક સંતાપ અને પતનની તે સ્થિતિ છે જેમાં મનુષ્ય જીવતા હોવા છતાં પણ નરક જેવો અનુભવ કરે છે. ચાલો આ ત્રણેયને વિગતવાર સમજીએ:
૧. કામ (Lust/Excessive Desire)
કામનો અર્થ માત્ર શારીરિક વાસના નથી, પરંતુ કોઈ પણ વસ્તુ કે વ્યક્તિ પ્રત્યેની અતિશય આસક્તિ અને અનિયંત્રિત ઈચ્છાઓ છે. જ્યારે મનુષ્યની ઈચ્છાઓ તેની બુદ્ધિ પર હાવી થઈ જાય છે, ત્યારે તે વિવેક ગુમાવી બેસે છે.
-
અસર: અતિશય ઈચ્છાઓ વ્યક્તિને સ્વાર્થી બનાવે છે. જ્યારે ઈચ્છા પૂરી નથી થતી, ત્યારે તે ખોટા રસ્તાઓ (પાપ) નો સહારો લેવા લાગે છે. આનાથી મન ક્યારેય શાંત નથી રહેતું અને વ્યક્તિ હંમેશા અસંતુષ્ટ રહે છે.
-
બચવાના ઉપાયો: * શિસ્ત: તમારી ઈન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખતા શીખો.
-
વિવેક: ‘જરૂરિયાત’ અને ‘લાલસા’ વચ્ચેનો તફાવત ઓળખો.
-
સત્સંગ અને સ્વાધ્યાય: સારા વિચારો સાંભળો અને મહાન ગ્રંથોનું અધ્યયન કરો.
-
૨. ક્રોધ (Anger)
૨. ક્રોધ (Anger)ક્રોધને મનુષ્યનો સૌથી મોટો શત્રુ માનવામાં આવ્યો છે. ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે ક્રોધથી ભ્રમ પેદા થાય છે, ભ્રમથી બુદ્ધિનો નાશ થાય છે અને જેની બુદ્ધિ નાશ પામી છે, તેનું સર્વનાશ નિશ્ચિત છે.
-
અસર: ક્રોધમાં વ્યક્તિ તે બધું બોલી જાય છે અથવા કરી બેસે છે જેનો તેને પછીથી પસ્તાવો થાય છે. તે બનેલા સંબંધોને નષ્ટ કરી દે છે અને શરીરમાં અનેક રોગોનું કારણ બને છે.
-
બચવાના ઉપાયો: મૌનનો અભ્યાસ: જ્યારે ગુસ્સો આવે, ત્યારે થોડી વાર શાંત થઈ જાઓ અથવા તે જગ્યાએથી હટી જાઓ.
-
ક્ષમા ભાવ: એ સમજવું કે દરેક માણસ ભૂલ કરી શકે છે, આ ભાવ ક્રોધને ઓછો કરે છે.
-
યોગ અને પ્રાણાયામ: નિયમિત ધ્યાન કરવાથી મગજ શાંત રહે છે.
-
૩. લોભ (Greed)
લોભનો અર્થ છે ‘હંમેશા વધુ ને વધુ મેળવવાની અંતહીન ઈચ્છા’. લાલચ એક એવું દલદલ છે જેમાં માણસ જેટલો બહાર નીકળવાનો પ્રયત્ન કરે છે, તેટલો જ વધુ ખૂંપતો જાય છે.
-
અસર: લોભી વ્યક્તિ ક્યારેય વર્તમાનનો આનંદ માણી શકતો નથી. તે બીજાનો હક છીનવવામાં અને અધર્મ કરવામાં પણ પાછળ પડતો નથી. લાલચ એ સંતોષનો સૌથી મોટો દુશ્મન છે.
-
બચવાના ઉપાયો: * સંતોષ (Contentment): એ સ્વીકારવું કે પરમાત્માએ જે આપ્યું છે તે પર્યાપ્ત છે.
-
દાન: તમારી મહેનતની કમાણીનો થોડો ભાગ બીજાની મદદમાં વાપરો, તેનાથી સંગ્રહ કરવાની વૃત્તિ ઓછી થાય છે.
-
કૃતજ્ઞતા: તમારી પાસે જે છે, તેના માટે ઈશ્વરનો આભાર માનો.
-
ગીતાનો બોધ: આત્મ-નિયંત્રણ જ સુખની ચાવી છે
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો સંદેશ ખૂબ જ સ્પષ્ટ છે—જો તમે સુખી, સંતુલિત અને સફળ જીવન જીવવા માંગતા હોવ, તો આ ત્રણ દ્વારથી દૂર રહો. આ ત્રણેય વિકારો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. જ્યારે ‘કામ’ (ઈચ્છા) પૂરી નથી થતી ત્યારે ‘ક્રોધ’ આવે છે, અને જ્યારે ઈચ્છા પૂરી થઈ જાય છે ત્યારે વધુ મેળવવાનો ‘લોભ’ વધે છે.
આ ત્રણેયમાંથી મુક્તિનો એકમાત્ર માર્ગ ‘જાગૃતિ’ અને ‘ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણ’ છે. ગીતા આપણને શીખવે છે કે બહારની દુનિયાને જીતતા પહેલા પોતાના મનને જીતવું અનિવાર્ય છે.
નિષ્કર્ષ
જીવનમાં મુશ્કેલીઓ આવતી રહેશે, પરંતુ જો આપણે કામ, ક્રોધ અને લોભનો ત્યાગ કરીને સકારાત્મકતા અને ધર્મના માર્ગ પર ચાલીએ છીએ, તો આપણે માત્ર આપણી જાતને પતનથી બચાવી શકીએ છીએ એટલું જ નહીં, પણ સમાજ માટે પણ પ્રેરણા બની શકીએ છીએ. આજે જ સંકલ્પ લો કે તમે આ ત્રણ ખરાબ આદતોને ધીરે ધીરે તમારા જીવનમાંથી બહાર કરશો.
