ઈરાન સાથેના યુદ્ધ વચ્ચે પર્શિયન ગલ્ફમાંથી તેલની નિકાસમાં વધારો, વૈશ્વિક બજાર માટે રાહત કે નવો પડકાર?
પશ્ચિમ એશિયામાં ઈરાન સાથે ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને દરિયાઈ માર્ગો પર વધતા જોખમો વચ્ચે પણ પર્શિયન ગલ્ફમાંથી તેલની નિકાસમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. સામાન્ય રીતે યુદ્ધની પરિસ્થિતિમાં તેલના ઉત્પાદન, પરિવહન અને નિકાસ પર અસર થતી હોય છે. જોકે, આ વખતે તેલ ઉત્પાદક દેશો અને શિપિંગ કંપનીઓએ વૈકલ્પિક માર્ગો તથા સુરક્ષાની નવી વ્યવસ્થાઓ અપનાવીને પુરવઠો ચાલુ રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
આ સ્થિતિ વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. કારણ કે પશ્ચિમ એશિયા દુનિયાના સૌથી મોટા તેલ ઉત્પાદક અને નિકાસકાર વિસ્તારોમાંનો એક છે. અહીં થતી નાની મોટી હલચલની અસર ભારત સહિત અનેક દેશોની અર્થવ્યવસ્થા પર પડી શકે છે.
રોજના 24 મિલિયન બેરલથી વધુ તેલની હેરફેર
શિપ-ટ્રેકિંગ કંપની Kplerના આંકડા અનુસાર, 18 ઑક્ટોબર સુધીના સપ્તાહમાં મધ્ય પૂર્વમાંથી તેલનો કુલ પ્રવાહ વધીને રોજના 24 મિલિયન બેરલથી વધુ થયો હતો. યુદ્ધ પહેલાં આ આંકડો આશરે 23.3 મિલિયન બેરલ પ્રતિદિન હતો. એટલે કે, હાલની નિકાસ યુદ્ધ પહેલાંના સ્તરને પણ વટાવી ગઈ છે.
આ વધારો દર્શાવે છે કે સંઘર્ષ હોવા છતાં તેલની હેરફેર સંપૂર્ણપણે અટકી નથી. જોકે, આ આંકડાનો અર્થ એવો નથી કે સમગ્ર પ્રદેશમાં ઉત્પાદન અને પરિવહનની સ્થિતિ સામાન્ય થઈ ગઈ છે. નિકાસના આંકડા, તેલનું વાસ્તવિક ઉત્પાદન અને રિફાઇનરીઓની કામગીરી અલગ અલગ બાબતો છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની હજુ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ
પર્શિયન ગલ્ફમાંથી તેલ બહાર પહોંચાડવામાં હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીની ભૂમિકા અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ વિશ્વના ઊર્જા વેપાર માટે વ્યૂહાત્મક સ્થાન ધરાવે છે. યુદ્ધ દરમિયાન અહીં જહાજો પર હુમલાના બનાવો અને સુરક્ષાની ચિંતાઓ વધી છે.
તેમ છતાં, ઉપલબ્ધ પ્રાથમિક અંદાજ મુજબ 18 ઑક્ટોબર સુધીના સપ્તાહમાં હોર્મુઝ મારફતે, ઓમાનના અખાતમાં જહાજો વચ્ચે થતા તેલના હસ્તાંતરણ સહિત, રોજ આશરે 14 મિલિયન બેરલ તેલની હેરફેર થઈ હતી. આ યુદ્ધ પહેલાંના સ્તરના લગભગ 82 ટકા જેટલી છે.
આ આંકડા સૂચવે છે કે જોખમો હોવા છતાં દરિયાઈ પરિવહન ફરી ગતિ પકડી રહ્યું છે. પરંતુ માર્ગ પર સતત સુરક્ષા જળવાઈ રહેશે તેની ખાતરી હજુ આપી શકાય તેમ નથી.
વૈકલ્પિક માર્ગો અને અમેરિકાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા
તેલની નિકાસ વધારવા માટે ખાડીના દેશોએ વૈકલ્પિક પાઇપલાઇન, અન્ય બંદરો અને જહાજો વચ્ચે દરિયામાં જ તેલના હસ્તાંતરણ જેવી વ્યવસ્થાઓનો ઉપયોગ વધાર્યો છે. કેટલાક જહાજોને સુરક્ષિત રીતે પસાર થવામાં મદદ મળે તે માટે અમેરિકાની દેખરેખ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાએ પણ ભૂમિકા ભજવી છે.
આ નવી વ્યવસ્થાઓથી તેલના પુરવઠાને ચાલુ રાખવામાં મદદ મળી છે. જોકે, આ રસ્તાઓનો ઉપયોગ સરળ કે સસ્તો નથી. જહાજો માટે વધારાનો વીમો, સુરક્ષા ખર્ચ અને લાંબા પરિવહન માર્ગોને કારણે વેપારીઓનો ખર્ચ વધી રહ્યો છે. તેથી નિકાસ વધવા છતાં બજારમાં તેલ સસ્તું થાય જ એવું નથી.
તેલના ભાવમાં ઘટાડો કેમ નથી થતો?
તેલના પુરવઠામાં વધારો થયો હોવા છતાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કિંમતો ઊંચી રહી છે. 20 ઑક્ટોબર આસપાસ બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ પ્રતિ બેરલ આશરે 108 ડૉલર સુધી પહોંચ્યો હતો. બજારના વેપારીઓને ચિંતા છે કે યુદ્ધ ફરી ઉગ્ર બનશે તો હાલ સુધરેલો પુરવઠો ફરી ખોરવાઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત, પરિવહન ખર્ચ અને યુદ્ધના જોખમ સામેના વીમા પ્રીમિયમમાં વધારો પણ તેલની અંતિમ કિંમતને અસર કરે છે. જો ઉત્પાદન કેન્દ્રો, બંદરો અથવા પાઇપલાઇન પર ફરી હુમલા થાય તો નિકાસમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા રહેશે. એટલે હાલનો સુધારો હોવા છતાં ઊર્જા બજાર સંપૂર્ણપણે સ્થિર થયું નથી.
ભારત માટે આ સ્થિતિ કેમ મહત્ત્વપૂર્ણ છે?
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટું પ્રમાણ વિદેશમાંથી આયાત કરેલા ક્રૂડ ઓઇલ દ્વારા પૂરું કરે છે. તેથી મધ્ય પૂર્વમાંથી તેલની સપ્લાય સતત રહેવી ભારતીય અર્થતંત્ર માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. પુરવઠો વધવાથી અછતની ચિંતા ઓછી થઈ શકે છે અને આયાતની વ્યવસ્થા જાળવવામાં મદદ મળી શકે છે.
પરંતુ ભારતીય ગ્રાહકોને પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં તરત રાહત મળશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ભાવ ઉપરાંત રૂપિયાની કિંમત, પરિવહન ખર્ચ, કરવેરા અને સ્થાનિક ઇંધણની કિંમત નક્કી કરવાની વ્યવસ્થા પણ અસર કરે છે. જો ક્રૂડના ભાવ ઊંચા રહે અને પરિવહન ખર્ચ વધતો રહે, તો તેની અસર દેશના વેપાર, ઉદ્યોગો અને પરિવહન ખર્ચ પર પડી શકે છે.
આગળનો માર્ગ હજુ અનિશ્ચિત
પર્શિયન ગલ્ફમાંથી તેલની નિકાસ યુદ્ધ પહેલાંના સ્તરને વટાવી ગઈ હોવા છતાં પરિસ્થિતિ નાજુક છે. જહાજો પરના હુમલા, હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીની સુરક્ષા અને વૈકલ્પિક માર્ગોની કાર્યક્ષમતા આગામી દિવસોમાં મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
એકંદરે, તેલના વેપારને ચાલુ રાખવા માટે વિશ્વના ઊર્જા ઉત્પાદકો અને વેપારીઓએ અનુકૂલન સાધ્યું છે. પરંતુ આ વ્યવસ્થા લાંબા સમય સુધી ટકી શકે છે કે નહીં તે યુદ્ધની દિશા અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા પર નિર્ભર રહેશે. હાલનો વધારો રાહતનો સંકેત જરૂર છે, પરંતુ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારની અનિશ્ચિતતા હજી પૂરી થઈ નથી.
