હવે પ્લાસ્ટિકની બનશે ભારતીય નોટો! આરબીઆઈ પોલિમર ચલણ રજૂ કરવા પર કરી રહી છે ગંભીર વિચારણા
ભારતીય અર્થતંત્ર અને સામાન્ય નાગરિકોના ખિસ્સા સાથે જોડાયેલા એક ખૂબ જ મોટા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દેશમાં પરંપરાગત કાગળની નોટોના સ્થાને પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) નોટો રજૂ કરવાની દિશામાં સક્રિયપણે આગળ વધી રહી છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, પટના અને મુંબઈમાં યોજાયેલી કેન્દ્રીય બેંકના બોર્ડની તાજેતરની બેઠકોમાં આ વિષય પર અત્યંત ગંભીર અને વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દેશમાં રોકડની વધતી જતી માંગ, કાગળની નોટો છાપવાનો સતત વધતો જતો તોતિંગ ખર્ચ અને સામાન્ય વપરાશ દરમિયાન નોટો ઝડપથી ફાટી કે બગડી જવાના મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખીને આ મોટો નિર્ણય લેવાઈ રહ્યો છે. આ યોજનાના ભાગરૂપે, ટૂંક સમયમાં જ સામાન્ય લોકોની વચ્ચે પ્લાસ્ટિકની નોટોનું પરીક્ષણ કરવા માટે એક ખાસ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ (Pilot Project) શરૂ થવાની પૂરેપૂરી અપેક્ષા છે.
બેંકનોટ છાપવાનો ભારે ખર્ચ ઘટાડવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય
ભારતીય રિઝર્વ બેંકના તાજેતરના વાર્ષિક અહેવાલ (નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫) ના સત્તાવાર આંકડાઓ એક ચોંકાવનારી હકીકત સામે લાવે છે. આ અહેવાલ મુજબ, દેશમાં માત્ર કાગળની નોટો છાપવા પાછળ ૬,૩Nz૭૨.૮ કરોડ રૂપિયા નો માતબર ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. આ આંકડો તેના અગાઉના નાણાકીય વર્ષમાં થયેલા ૫,૧૦૧.૪ કરોડ રૂપિયાના ખર્ચની સરખામણીએ ખૂબ જ મોટો વધારો દર્શાવે છે.
આ ખર્ચ વધવાનું મુખ્ય કારણ બજારમાં ચલણી નોટોની સતત વધી રહેલી માંગ છે. બેંકિંગ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે, શરૂઆતમાં પ્લાસ્ટિક નોટોનું ઉત્પાદન થોડું મોંઘું લાગી શકે છે, પરંતુ કાગળની સરખામણીમાં લાંબા ગાળે તે ઘણી વધુ ખર્ચ-અસરકારક (Cost-Effective) સાબિત થાય છે. વળી, ભારતીય બેંકિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ હવે બદલાયું છે. આપણા દેશના એટીએમ (ATM) મશીનો હવે એટલા આધુનિક અને અદ્યતન બની ચૂક્યા છે કે તેઓ કોઈપણ મુશ્કેલી વિના આ પોલિમર નોટોને ઓળખી અને ગણી શકશે.
ફાટેલી અને ગંદી નોટોની માથાકૂટમાંથી મળશે કાયમી રાહત
આપણે બધા જાણીએ છીએ કે કાગળની નોટો બહુ ઝડપથી ગંદી થઈ જાય છે, ચોળાઈ જાય છે અથવા ફાટી જાય છે. આવી ક્ષતિગ્રસ્ત નોટોને બજારમાંથી પાછી ખેંચીને તેનો યોગ્ય નિકાલ કરવો એ આરબીઆઈ માટે દર વર્ષે એક બહુ મોટો પડકાર બની રહે છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ ના આંકડા અનુસાર, આરબીઆઈ દ્વારા બજારમાંથી આશરે ૨૩.૮ અબજ ફાટેલી કે જૂની નોટો ચલણમાંથી પાછી ખેંચવામાં આવી હતી. આ આંકડો અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ ૧૨.૩ ટકાનો વધારો દર્શાવે છે, જેમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ૫૦૦ રૂપિયા અને ૧૦૦ રૂપિયાની નોટોનો હતો.
દેશમાં યુપીઆઈ (UPI) અને ડિજિટલ પેમેન્ટનો વપરાશ અભૂતપૂર્વ ઝડપે વધ્યો હોવા છતાં, રોકડ નાણાં પ્રત્યે ભારતીયોનો મોહ ઓછો થયો નથી. ૧૫ મે સુધીના અહેવાલો મુજબ, દેશમાં કુલ ચલણ (Currency in Circulation) વાર્ષિક ધોરણે ૧૧.૫ ટકા વધીને ૪૨.૮૬ લાખ કરોડ રૂપિયાના ઓલ-ટાઇમ હાઇ સ્તરે પહોંચી ગયું છે. આ સ્થિતિમાં, પ્લાસ્ટિકની નોટોનું આયુષ્ય કાગળ કરતાં ઘણું વધારે હોવાથી, વારંવાર નવી નોટો છાપવાનું અને જૂની નોટો બદલવાનું દબાણ સરકાર પરથી ઘણું ઓછું થઈ જશે.
નાના મૂલ્યની નોટોની માંગ પર વિશેષ ધ્યાન
બજારમાં ખાસ કરીને ૧૦ રૂપિયા અને ૨૦ રૂપિયા જેવી નાના મૂલ્યની (Small Denomination) નોટોની માંગ હંમેશાં ખૂબ ઊંચી રહે છે, કારણ કે તેનો રોજિંદો વપરાશ વધુ થાય છે. જો કે, આ નોટો કાગળની હોવાથી બહુ જલ્દી ખરાબ થઈ જાય છે. કેન્દ્રીય બેંકે અગાઉ સિક્કાઓનો વપરાશ વધારવા માટે ઘણી સ્કીમો અને પ્રયાસો કર્યા હતા, પરંતુ ભારતીય ગ્રાહકોએ સિક્કા કરતાં નોટોને જ વધુ પસંદ કરી.
આવો જ એક પ્રયાસ વર્ષ ૨૦૧૨ માં પણ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે તત્કાલીન સરકારે દેશના પાંચ પસંદગીના શહેરોમાં ૧ અબજ જેટલી પ્લાસ્ટિકની ૧૦ રૂપિયાની નોટો બજારમાં મૂકીને ફિલ્ડ ટ્રાયલ કર્યું હતું. પરંતુ તે સમયે કેટલીક તકનીકી ખામીઓ અને પ્રિન્ટિંગના પડકારોને કારણે એ પ્રોજેક્ટ આગળ વધી શક્યો નહોતો. પરંતુ આજે એક દાયકા પછી સ્થિતિ સંપૂર્ણ બદલાઈ ગઈ છે. ટેકનોલોજી ઘણી આગળ નીકળી ગઈ છે, જેથી અગાઉના તમામ અવરોધો હવે સરળતાથી દૂર કરી શકાય તેમ છે.
વિશ્વના ૬૦ થી વધુ દેશો સફળતાપૂર્વક વાપરે છે પ્લાસ્ટિક મની
રોકડ ચલણ માટે પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમરનો ઉપયોગ કરવો એ વૈશ્વિક સ્તરે નવો પ્રયોગ નથી. અત્યારે દુનિયાભરના અંદાજે ૬૦ દેશો પોતાની મુખ્ય કરન્સી તરીકે પોલિમર બેંકનોટનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
આ વૈશ્વિક સફર પર એક નજર કરીએ:
ઓસ્ટ્રેલિયા: પ્લાસ્ટિક નોટોની શરૂઆત કરનાર વિશ્વનો સૌપ્રથમ દેશ છે, જેણે ૧૯૮૮ માં ૧૦ ડોલરની પ્લાસ્ટિક નોટ બહાર પાડી હતી.
એશિયન દેશો: ઓસ્ટ્રેલિયાની સફળતા જોઈને સિંગાપોર, ઇન્ડોનેશિયા, થાઇલેન્ડ અને મલેશિયા જેવા દેશોએ પણ આ સિસ્ટમ અપનાવી લીધી.
યુરોપ અને અમેરિકા: યુરોપમાં રોમાનિયાએ ૧૯૯૮ માં આ પ્રયોગ કર્યો, જ્યારે કેનેડાએ વર્ષ ૨૦૧૧ માં પોતાની કરન્સીને પ્લાસ્ટિકમાં ફેરવી દીધી.
બીજી તરફ, જો અમેરિકન ડોલર (US Dollar) ની વાત કરીએ, તો તે સંપૂર્ણ પ્લાસ્ટિકનો નથી હોતો, પરંતુ તેને મજબૂતી આપવા માટે કપાસ (Cotton) અને શણ (Linen) ના એક ખાસ વૈજ્ઞાનિક મિશ્રણમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
ભારત જેવા વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દેશમાં જો પ્લાસ્ટિક નોટોનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ સફળ રહેશે, તો આગામી સમયમાં આપણી આખી ચલણ વ્યવસ્થા વધુ સુરક્ષિત, ટકાઉ અને આધુનિક બની જશે.
