બ્રહ્મોસથી લઈને નવી ડિફેન્સ ટેક્નોલોજી સુધી: મોદી-પુતિન મુલાકાતમાં શું થઈ શકે મોટા નિર્ણયો?
નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી બ્રિક્સ સમિટ પહેલાં ભારત અને રશિયા વચ્ચેની ઉચ્ચસ્તરીય કૂટનીતિક અને રક્ષા ચર્ચાઓ પર સમગ્ર વિશ્વની નજર છે. ખાસ કરીને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન વચ્ચેની મુલાકાતને ખૂબ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. બંને દેશો વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતા વ્યૂહાત્મક સંબંધોમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રની ભાગીદારી સૌથી મજબૂત કડી રહી છે.
આ વખતે ચર્ચાનો એક મહત્વનો મુદ્દો બ્રહ્મોસ સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઇલને વધુ આધુનિક બનાવવાનો હોઈ શકે છે. ભારત અને રશિયાના સંયુક્ત સહકારથી વિકસેલી આ મિસાઇલ પહેલેથી જ ભારતીય સશસ્ત્ર દળોની મહત્વપૂર્ણ ક્ષમતાઓમાં સામેલ છે. હવે તેમાં નવી ટેક્નોલોજી અને વધારાની ક્ષમતાઓ ઉમેરવાની સંભાવનાએ રક્ષા ક્ષેત્રમાં નવી ચર્ચા શરૂ કરી છે.
જોકે, મોદી-પુતિન મુલાકાતનો એજન્ડા માત્ર બ્રહ્મોસ સુધી સીમિત રહેવાનો નથી. નવી પેઢીની રક્ષા ટેક્નોલોજી, સંયુક્ત ઉત્પાદન, એરોસ્પેસ ક્ષેત્રમાં સહકાર, એન્જિન ટેક્નોલોજી અને આગામી દાયકાઓ માટે ભારત-રશિયા રક્ષા સંબંધોની દિશા જેવા મુદ્દાઓ પણ મહત્વના બની શકે છે.
બ્રહ્મોસને વધુ આધુનિક બનાવવાની તૈયારી
ભારત અને રશિયાએ મળીને વિકસાવેલી બ્રહ્મોસ મિસાઇલને દુનિયાની જાણીતી સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઇલ સિસ્ટમોમાં ગણવામાં આવે છે. તેની ખાસિયત એ છે કે તેના વિવિધ સંસ્કરણો જમીન, યુદ્ધજહાજ અને હવાઈ પ્લેટફોર્મ પરથી ઉપયોગ કરી શકાય છે.
રશિયન રાષ્ટ્રપતિના પ્રવક્તા દિમિત્રી પેસ્કોવે પણ સંકેત આપ્યો છે કે હવે બ્રહ્મોસમાં વધુ ક્ષમતાઓ ઉમેરવાનો સમય આવી ગયો છે. બંને દેશો આ સંયુક્ત પ્રોજેક્ટને આગામી સ્તરે લઈ જવા અંગે વિચારી રહ્યા છે.
અહીં ‘અપગ્રેડ’નો અર્થ માત્ર મિસાઇલની ઝડપ વધારવી એવો નથી. આધુનિક યુદ્ધમાં મિસાઇલની અસરકારકતા અનેક બાબતો પર આધાર રાખે છે—સચોટતા, સેન્સર ટેક્નોલોજી, માર્ગદર્શન પ્રણાલી, નેટવર્ક સાથે જોડાણ, અલગ-અલગ પ્લેટફોર્મ સાથે સુસંગતતા અને બદલાતી પરિસ્થિતિમાં ઝડપથી પ્રતિસાદ આપવાની ક્ષમતા.
આથી ભવિષ્યના બ્રહ્મોસ સંસ્કરણોમાં ટેક્નોલોજીકલ સુધારા અંગે ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. જોકે ચોક્કસ ટેક્નિકલ ફેરફારો અંગે અંતિમ નિર્ણય સત્તાવાર રીતે જાહેર ન થાય ત્યાં સુધી કોઈ ચોક્કસ દાવો કરવો યોગ્ય નહીં રહે.
ભારત માટે બ્રહ્મોસ શા માટે એટલું મહત્વનું છે?
બ્રહ્મોસ ભારત માટે માત્ર એક મિસાઇલ પ્રોજેક્ટ નથી. તે ભારત અને રશિયા વચ્ચેના લાંબા સમયના ટેક્નોલોજીકલ સહકારનું ઉદાહરણ છે.
ભારતીય સશસ્ત્ર દળો માટે સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે બ્રહ્મોસને અલગ-અલગ પ્લેટફોર્મ પરથી ઉપયોગ કરી શકાય છે. આ પ્રકારની ક્ષમતા સૈન્યને વ્યૂહાત્મક લવચીકતા આપે છે.
તેની સુપરસોનિક ગતિ અને ચોકસાઈને કારણે બ્રહ્મોસને લાંબા સમયથી ભારતની સ્ટ્રાઈક ક્ષમતાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવે છે. ભારતીય નૌકાદળના યુદ્ધજહાજોથી લઈને વાયુસેનાના ફાઇટર એરક્રાફ્ટ અને જમીન આધારિત લોન્ચર સુધી તેના વિવિધ સંસ્કરણો વિકસાવવામાં આવ્યા છે.
આ સંયુક્ત વિકાસે ભારતને મિસાઇલ ટેક્નોલોજીમાં માત્ર ઉત્પાદન ક્ષમતા જ નહીં, પરંતુ ડિઝાઇન, એન્જિનિયરિંગ અને સિસ્ટમ ઇન્ટિગ્રેશન જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ અનુભવ આપ્યો છે.
બ્રહ્મોસ હવે વૈશ્વિક બજારમાં પણ મહત્વનું નામ
બ્રહ્મોસની કહાનીનું બીજું મહત્વનું પાસું તેનું નિકાસ બજાર છે.
ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ડિફેન્સ એક્સપોર્ટ વધારવા પર ભાર આપી રહ્યું છે. એક સમયે મોટા પ્રમાણમાં સંરક્ષણ સાધનો આયાત કરતું ભારત હવે કેટલાક ક્ષેત્રોમાં પોતાની સિસ્ટમો અને ટેક્નોલોજી અન્ય દેશોને પણ વેચવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
ફિલિપાઇન્સ સાથે બ્રહ્મોસ સંબંધિત રક્ષા સોદો આ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવ્યો હતો. આથી ભારત માટે બ્રહ્મોસ માત્ર પોતાની સૈન્ય જરૂરિયાત પૂરી કરતું હથિયાર નથી રહ્યું, પરંતુ ‘મેડ ઇન ઇન્ડિયા’ ડિફેન્સ પ્રોડક્ટ તરીકે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પોતાની ઓળખ બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
જો મિસાઇલમાં નવી ક્ષમતાઓ ઉમેરાય અને તેની કામગીરી વધુ સુધરે, તો વૈશ્વિક બજારમાં તેની સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાનો ભારત-રશિયા બંનેને ફાયદો થઈ શકે છે.
મોદી-પુતિન મુલાકાતનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ
વડાપ્રધાન મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ પુતિન વચ્ચેની મુલાકાતને માત્ર એક સામાન્ય દ્વિપક્ષીય બેઠક તરીકે જોવી યોગ્ય નહીં રહે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વૈશ્વિક ભૂરાજકીય સ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ છે.
રશિયા અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં તણાવ વધ્યો છે. બીજી તરફ ભારત એક સાથે અમેરિકા, યુરોપ, રશિયા અને અન્ય શક્તિઓ સાથે પોતાના વ્યૂહાત્મક સંબંધો જાળવી રહ્યું છે.
આ પરિસ્થિતિમાં ભારત-રશિયા સંબંધો માટે પણ નવી દિશા નક્કી કરવી જરૂરી બની છે.
રક્ષા ક્ષેત્રમાં લાંબા સમયથી રહેલો સહકાર આ સંબંધનો આધાર છે. હવે બંને દેશો માટે પડકાર એ છે કે જૂની ખરીદી આધારિત ભાગીદારીમાંથી આગળ વધીને સંયુક્ત વિકાસ, સંયુક્ત ઉત્પાદન અને ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર તરફ વધુ આગળ કેવી રીતે વધવું.
રશિયન જેટ એન્જિન ટેક્નોલોજી પણ ચર્ચામાં
બ્રહ્મોસ ઉપરાંત રશિયા તરફથી નવી પેઢીના જેટ એન્જિનને લઈને પણ રસ જોવા મળી રહ્યો છે. ભારત માટે એરોસ્પેસ એન્જિન ટેક્નોલોજી લાંબા સમયથી એક પડકારજનક ક્ષેત્ર રહ્યું છે.
આધુનિક ફાઇટર એરક્રાફ્ટ માટે શક્તિશાળી અને વિશ્વસનીય એન્જિન અત્યંત મહત્વનું છે. વિમાનનું પર્ફોર્મન્સ, રેન્જ, પેલોડ અને ઓપરેશનલ ક્ષમતા ઘણી હદ સુધી એન્જિન પર આધાર રાખે છે.
ભારત સ્વદેશી એરો-એન્જિન ક્ષમતા વિકસાવવા માટે લાંબા સમયથી પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં રશિયા સાથેની ટેક્નોલોજીકલ ભાગીદારી ભારત માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
જો બંને દેશો ભવિષ્યમાં સંયુક્ત ઉત્પાદન અથવા ટેક્નોલોજી સહકાર માટે કોઈ મોટો માર્ગ તૈયાર કરે, તો તેનો પ્રભાવ માત્ર એક પ્રોજેક્ટ સુધી સીમિત નહીં રહે. તે ભારતના સમગ્ર એરોસ્પેસ અને ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ભારત હવે રશિયા પર સંપૂર્ણ રીતે નિર્ભર રહેવા માંગતું નથી
ભારત અને રશિયા વચ્ચેના સંરક્ષણ સંબંધો જૂના અને મજબૂત છે, પરંતુ ભારતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પોતાની ડિફેન્સ સપ્લાય ચેઇનમાં વૈવિધ્ય લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
SIPRIના આંકડા મુજબ 2021થી 2025 દરમિયાન ભારતના મોટા હથિયારોના આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો લગભગ 40 ટકા રહ્યો હતો. અગાઉના પાંચ વર્ષમાં આ હિસ્સો લગભગ 51 ટકા હતો.
આ ઘટાડો દર્શાવે છે કે ભારત હવે સંરક્ષણ સાધનો માટે એક જ દેશ પર નિર્ભર રહેવા માંગતું નથી. અમેરિકા, ફ્રાન્સ, ઇઝરાયલ અને અન્ય દેશો સાથે પણ ભારતે રક્ષા સહકાર વધાર્યો છે.
પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે રશિયાનું મહત્વ સમાપ્ત થઈ ગયું છે.
ભારતીય સેનામાં મોટી સંખ્યામાં રશિયન મૂળની અથવા રશિયન સહયોગથી બનેલી સિસ્ટમો હજુ પણ ઉપયોગમાં છે. આ કારણે સ્પેર પાર્ટ્સ, જાળવણી, અપગ્રેડ અને ટેક્નિકલ સપોર્ટ જેવા મુદ્દાઓ લાંબા સમય સુધી મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ માટે રશિયા સાથેનો સહકાર
ભારત હવે માત્ર વિદેશથી હથિયારો ખરીદવા કરતાં દેશમાં તેનું ઉત્પાદન વધારવા માંગે છે. આ સંદર્ભમાં રશિયા સાથેની સંયુક્ત ઉત્પાદન પદ્ધતિ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે.
બ્રહ્મોસ તેનું સૌથી જાણીતું ઉદાહરણ છે. આ પ્રોજેક્ટે બતાવ્યું છે કે બંને દેશો મળીને ટેક્નોલોજી આધારિત ડિફેન્સ સિસ્ટમ વિકસાવી શકે છે.
ભવિષ્યમાં આવી ભાગીદારી વધુ ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરી શકે છે. મિસાઇલ ઉપરાંત એરક્રાફ્ટ, એન્જિન, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, રડાર અને અન્ય રક્ષા ટેક્નોલોજીમાં સંયુક્ત સંશોધન અને ઉત્પાદનની સંભાવનાઓ અંગે પણ ચર્ચા થઈ શકે છે.
ભારત માટે તેનો સૌથી મોટો લાભ સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા અને સપ્લાય ચેઇન મજબૂત કરવામાં થઈ શકે છે.
બ્રિક્સ સમિટની વચ્ચે રક્ષા સહકાર પર નજર
નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી બ્રિક્સ સમિટના કારણે અનેક દેશોના નેતાઓ ભારત આવશે. આ પ્રકારની બહુપક્ષીય બેઠકની વચ્ચે ભારત-રશિયા દ્વિપક્ષીય મુલાકાતને પણ વિશેષ મહત્વ મળે છે.
મોદી અને પુતિનની મુલાકાતમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ સાથે દ્વિપક્ષીય વેપાર, ઊર્જા, રક્ષા અને ટેક્નોલોજી જેવા વિષયો પણ ચર્ચાઈ શકે છે.
ખાસ કરીને રક્ષા ક્ષેત્રમાં બંને દેશો માટે હવે માત્ર ભૂતકાળની સફળતાઓ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે ભવિષ્યની જરૂરિયાતો અનુસાર સહકારનું નવું માળખું બનાવવું જરૂરી છે.
આગામી વર્ષોમાં બ્રહ્મોસની દિશા શું હશે?
બ્રહ્મોસ પહેલેથી જ ભારતની મહત્વપૂર્ણ રક્ષા ક્ષમતાનો ભાગ છે. હવે તેનો આગામી તબક્કો વધુ આધુનિક, વધુ નેટવર્ક-કેન્દ્રિત અને વિવિધ પ્લેટફોર્મ સાથે સુસંગત સિસ્ટમ તરફ જઈ શકે છે.
સાથે સાથે ભારત માટે એક વધુ મહત્વનો મુદ્દો છે—સ્વદેશીકરણ.
ભવિષ્યમાં બ્રહ્મોસના ઉત્પાદન અને સપ્લાય ચેઇનમાં ભારતીય કંપનીઓની ભાગીદારી વધારવી, સ્થાનિક ટેક્નોલોજીનો હિસ્સો વધારવો અને નિકાસ માટે વૈશ્વિક સપ્લાય નેટવર્ક ઊભું કરવું ભારતના લાંબા ગાળાના લક્ષ્યો સાથે જોડાયેલું છે.
આથી બ્રહ્મોસનું અપગ્રેડ માત્ર એક મિસાઇલનું અપગ્રેડ નહીં, પરંતુ ભારતના ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીના વિકાસ સાથે પણ જોડાયેલું છે.
