ટેક્સ વગર સરકારને થઈ અધધ કમાણી! RBI ના આ એક ગુપ્ત ઓપરેશને આખા દેશના બજેટના સમીકરણો બદલી નાખ્યા
ભારતીય અર્થતંત્ર અને સરકારી તિજોરી માટે આગામી દિવસોમાં ખૂબ જ મોટા અને ઉત્સાહજનક સમાચાર આવી શકે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) નાણાકીય વર્ષ 2025-26 (FY26) માટે કેન્દ્ર સરકારને અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું અને રેકોર્ડબ્રેક સરપ્લસ ડિવિડન્ડ ચૂકવવાની તૈયારી કરી રહી છે. આર્થિક વિશ્લેષકો અને અહેવાલોના આધારે એવો અંદાજ લગાવવામાં આવી રહ્યો છે કે આ રકમ ₹2.7 લાખ કરોડથી લઈને ₹3.5 લાખ કરોડની વચ્ચે હોઈ શકે છે.
આ ઐતિહાસિક ડિવિડન્ડ ટ્રાન્સફરને મંજૂરી આપવા માટે શુક્રવારે આરબીઆઈના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સની એક મહત્વપૂર્ણ બેઠક પ્રસ્તાવિત છે. જો આ બેઠકમાં બોર્ડ દ્વારા અંદાજિત રકમની ઉપરની મર્યાદા એટલે કે ₹3.5 લાખ કરોડની આસપાસના ડિવિડન્ડને લીલી ઝંડી આપવામાં આવશે, તો તે ભારતના બેન્કિંગ ઇતિહાસમાં કેન્દ્રીય બેંક દ્વારા સરકારને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવેલી અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી રકમ સાબિત થશે.
ગયા વર્ષના રેકોર્ડને પણ તોડી નાખશે આ નવો આંકડો
જો આપણે પાછલા વર્ષોના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, ગયા નાણાકીય વર્ષમાં પણ આરબીઆઈએ સરકારને મોટું સરપ્રાઈઝ આપ્યું હતું. વીતેલા વર્ષે RBI દ્વારા કેન્દ્ર સરકારને ₹2.69 લાખ કરોડનું ડિવિડન્ડ ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યું હતું, જે તે સમયે એક રેકોર્ડ હતો. પરંતુ આ વર્ષે અંદાજવામાં આવેલો આંકડો પાછલા વર્ષના રેકોર્ડને પણ ઘણા મોટા અંતરથી પાછળ છોડી દેશે. આરબીઆઈની કમાણીમાં થયેલો આ અસાધારણ વધારો દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક ઉથલપાથલ વચ્ચે પણ ભારતની મધ્યસ્થ બેંકે પોતાના નાણાકીય સંચાલનનો ખૂબ જ કુશળતાપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો છે.
આરબીઆઈની કમાણી આટલી બધી કેમ વધી? જાણો અસલી કારણો
સામાન્ય માણસને પ્રશ્ન થાય કે બેંકિંગનું કામ કરતી આરબીઆઈ પાસે આટલા બધા પૈસા ક્યાંથી આવ્યા? વાસ્તવમાં, આ તેજી પાછળ વિદેશી હૂંડિયામણ માર્કેટ (Foreign Exchange Market) ની હલચલ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઊંચા વ્યાજ દરો મુખ્યત્વે જવાબદાર છે:
-
રૂપિયાનું અવમૂલ્યન અને ડૉલરની મજબૂતી: નાણાકીય વર્ષ 2026 દરમિયાન અમેરિકી ડૉલરની સરખામણીમાં ભારતીય રૂપિયાના મૂલ્યમાં અંદાજે 10 ટકા જેટલો મોટો ઘટાડો (અવમૂલ્યન) જોવા મળ્યો હતો. રૂપિયાના આ ઘટાડાને કારણે આરબીઆઈ પાસે રહેલી વિદેશી ચલણની અસ્કયામતો (Foreign Currency Assets) નું મૂલ્ય ભારતીય રૂપિયાના સંદર્ભમાં આપોઆપ વધી ગયું અને તેની બેલેન્સ શીટનો વ્યાપ ઘણો મોટો થઈ ગયો.
-
કરન્સી માર્કેટમાં સક્રિય હસ્તક્ષેપ: રૂપિયો ખૂબ વધારે નબળો ન પડી જાય તે માટે આરબીઆઈએ બજારમાં નિયમિત અંતરે ડૉલર વેચીને આક્રમક હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો. જ્યારે આરબીઆઈ ઊંચા ભાવે ડૉલર વેચે છે, ત્યારે તેને મોટો નફો થાય છે અને આ પ્રક્રિયાથી બેંકની આવકમાં જંગી વધારો થયો.
-
વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાં વૃદ્ધિ: નાણાકીય વર્ષ 2026 દરમિયાન ભારતનો ફોરેક્સ રિઝર્વ (Foreign Exchange Reserves) આશરે 3 ટકા વધીને 688 અબજ ડૉલરની આસપાસ પહોંચી ગયો હતો. આ ભંડારને જ્યારે વિદેશી સરકારી બોન્ડ્સમાં રોકવામાં આવે છે ત્યારે ત્યાંથી મળતી હાઈ-યીલ્ડ (ઊંચું વ્યાજ) આરબીઆઈ માટે કમાણીનો મોટો સ્ત્રોત બને છે.
કરન્સી પ્રિન્ટિંગ અને અન્ય રોકાણોમાંથી પણ બમ્પર કમાણી
રિપોર્ટમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે માત્ર ફોરેક્સ માર્કેટના ઓપરેશન્સ જ નહીં, પરંતુ આરબીઆઈ દ્વારા કરવામાં આવેલા અન્ય સ્થાનિક રોકાણો અને કરન્સી નોટોના પ્રિન્ટિંગ (મુદ્રા મુદ્રણ) સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓમાંથી મળેલી આવકે પણ આ વર્ષના સરપ્લસ ફંડને ઐતિહાસિક સ્તરે પહોંચાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.
ત્રણ વર્ષમાં ડિવિડન્ડ ચૂકવણીમાં ત્રણ ગણો વધારો: સરકાર માટે લોટરી
છેલ્લા ત્રણ નાણાકીય વર્ષોના આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરીએ તો ખ્યાલ આવે છે કે કેન્દ્ર સરકારને આરબીઆઈ તરફથી મળતા ડિવિડન્ડમાં ત્રણ ગણાથી પણ વધુનો વધારો થયો છે. આ કમાણી હવે કેન્દ્ર સરકાર માટે નોન-ટેક્સ રેવન્યુ (બિન-કર આવક) નો સૌથી મોટો અને અત્યંત વિશ્વસનીય સ્ત્રોત બનીને ઉભરી આવી છે.
ચાલુ વર્ષની શરૂઆતમાં જાહેર થયેલા આર્થિક અહેવાલોમાં પણ જણાવાયું હતું કે આરબીઆઈ તરફથી મળનારા આ આક્રમક ડિવિડન્ડ પેમેન્ટને કારણે જ નાણાકીય વર્ષ 2026 માં સરકારનું નોન-ટેક્સ કલેક્શન ખૂબ જ મજબૂત સ્થિતિમાં રહ્યું છે. આ નાણાંનો ઉપયોગ સરકાર દેશના વિકાસ કાર્યો અને નાણાકીય ખાધ (Fiscal Deficit) ને અંકુશમાં લેવા માટે કરી શકશે.
આગામી વર્ષે પણ આ ટ્રેન્ડ ચાલુ રહેવાની આશા
અર્થશાસ્ત્રીઓનું અનુમાન છે કે આરબીઆઈની કમાણીનો આ મજબૂત સિલસિલો આગામી સમયમાં પણ અટકવાનો નથી. રિપોર્ટ અનુસાર, આગામી નાણાકીય વર્ષ 2027 (FY27) માં પણ કેન્દ્રીય બેંક દ્વારા સરકારને કરવામાં આવતું ડિવિડન્ડ ટ્રાન્સફર ₹2 લાખ કરોડથી ₹2.5 લાખ કરોડના ઉચ્ચ સ્તરે જળવાઈ રહે તેવી પૂરેપૂરી શક્યતા છે. જો કે, આ અપેક્ષિત ચૂકવણી અને ચોક્કસ આંકડા અંગે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર નિવેદન કે ટિપ્પણી કરવામાં આવી નથી, શુક્રવારની બોર્ડ મીટિંગ પછી જ ચિત્ર એકદમ સ્પષ્ટ થશે.
