હજ યાત્રાને કારણે અમેરિકાએ ઈરાન પર હુમલો ન કર્યો: સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ (UAE) એ ટ્રમ્પને કેવી રીતે મનાવ્યા?
મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) માં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી ભૌગોલિક-રાજકીય ખેંચતાણ વચ્ચે એક ખૂબ જ ચોંકાવનારો અને મોટો ખુલાસો સામે આવ્યો છે. પરમાણુ કરારને લઈને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ ગઈ હતી, પરંતુ એક પવિત્ર ધાર્મિક આયોજનના કારણે આ સંભવિત મહાયુદ્ધ છેલ્લી ઘડીએ ટળી ગયું. અહેવાલો અનુસાર, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ૧૯ મે એટલે કે મંગળવારે ઈરાન પર લશ્કરી હુમલો કરવા અંગે આખરી નિર્ણય લેવાના હતા. પરંતુ, છેલ્લી ક્ષણે તેમણે હુમલાનો વિચાર પડતો મૂકીને વાટાઘાટો અને વાતચીતનો રસ્તો પસંદ કર્યો. ટ્રમ્પે આ આકરો નિર્ણય અચાનક કેમ બદલ્યો? તેની પાછળ ખાડીના બે શક્તિશાળી દેશો સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ની કુશળ રાજદ્વારી સમજાવટ કામ કરી ગઈ હતી.
આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા હાઉસ ‘મિડલ ઈસ્ટ આઈ’ એ આરબ દેશોના ઉચ્ચ સત્તાવાર સૂત્રોના હવાલાથી આ અંગે એક વિસ્તૃત રિપોર્ટ જાહેર કર્યો છે. આ રિપોર્ટ અનુસાર, સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈએ અમેરિકાને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી હતી કે આ સમયે પવિત્ર હજ યાત્રાનો સમય નજીક છે, તેથી અત્યારે ઈરાન પર હુમલો કરવો એ આખા ક્ષેત્ર માટે ભારે વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે.
હજ યાત્રા અને સંભવિત યુદ્ધ વચ્ચે શું જોખમ હતું?
સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાતના રાજદ્વારીઓએ અમેરિકી વહીવટીતંત્ર સમક્ષ દલીલ કરી હતી કે, હજ યાત્રા માટે વિશ્વના ખૂણે-ખૂણેથી લાખો મુસ્લિમ શ્રદ્ધાળુઓ મક્કા અને મદીના પહોંચી રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધ ફાટી નીકળશે, તો આખી મિડલ ઈસ્ટની સુરક્ષા વ્યવસ્થા ખોરવાઈ જશે.
આરબ દેશોએ ટ્રમ્પ સરકાર સામે મુખ્યત્વે આ ત્રણ ચિંતાઓ રજૂ કરી હતી:
લાખો યાત્રાળુઓની સુરક્ષા: જો યુદ્ધ શરૂ થાય તો ફ્લાઈટ્સ અને વાહનવ્યવહાર બંધ થઈ જાય, જેના કારણે દુનિયાભરમાંથી આવેલા લાખો નિર્દોષ લોકો સાઉદી અરેબિયામાં જ ફસાઈ જશે અને તેમની સુરક્ષા જોખમમાં મુકાશે.
વૈશ્વિક સ્તરે અમેરિકાની છબી ખરડાશે: સાઉદી અરેબિયાએ ટ્રમ્પને સ્પષ્ટ જણાવ્યું કે પવિત્ર હજ યાત્રા દરમિયાન જો અમેરિકા લશ્કરી કાર્યવાહી કરશે, તો વિશ્વભરના આરબ અને અન્ય મુસ્લિમ દેશોમાં વોશિંગ્ટનની છબી અત્યંત ખરાબ થશે. આનાથી મુસ્લિમ જગતમાં અમેરિકા પ્રત્યે ભારે રોષ અને નારાજગી પેદા થશે.
ઈરાનનો સંભવિત પલટવાર: સાઉદી અને યુએઈને એ વાતનો પણ મોટો ડર હતો કે જો અમેરિકા ઈરાન પર બોમ્બમારો કરશે, તો ઈરાન વળતા પ્રહાર તરીકે અમેરિકાના મિત્ર દેશો એવા રિયાધ (સાઉદીની રાજધાની) અને અબુ ધાબી (યુએઈની રાજધાની) પર મિસાઈલ હુમલા કરી શકે છે, જેનાથી ખાડી દેશોની અર્થવ્યવસ્થા તબાહ થઈ જાય.
આ વર્ષે હજ યાત્રા ૨૪ મેના રોજ શરૂ થવાની છે અને તે છ દિવસ સુધી ચાલશે. આ પવિત્ર યાત્રા માટે સમગ્ર વિશ્વમાંથી આશરે ૧૦ લાખ (૧ મિલિયન) જેટલા શ્રદ્ધાળુઓ સાઉદી અરેબિયા આવે તેવી અપેક્ષા છે. આ જ જંગી ભીડ અને પ્રાદેશિક સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને ટ્રમ્પે હુમલાનો પ્લાન મોકૂફ રાખવો પડ્યો હતો.
હજ શરૂ થાય તે પહેલાં જ પરમાણુ કરારની ઉતાવળ
અહેવાલ મુજબ, હવે અમેરિકા હજ યાત્રા વિધિવત શરૂ થાય તે પહેલાં જ ઈરાન સાથે કોઈને કોઈ સ્તરે પરમાણુ સમજૂતી કરી લેવા માટે ઉતાવળું બન્યું છે. આ મધ્યસ્થતામાં કતાર (Qatar) દેશ અત્યારે કિંગ-મેકરની ભૂમિકા ભજવી રહ્યો છે. કતારે અમેરિકા વતી ઈરાનને એક સત્તાવાર પ્રસ્તાવ (મેમોરેન્ડમ) મોકલ્યો છે.
આ પ્રસ્તાવમાં હાલ પૂરતો એક અસ્થાયી અથવા વચગાળાનો કરાર (Temporary Agreement) કરવાની વાત કહેવામાં આવી છે, જેથી તત્કાલ પૂરતો યુદ્ધનો ખતરો ટળી જાય. આ યોજના મુજબ, જો આ અસ્થાયી સમજૂતી સફળ રહેશે, તો હજ યાત્રા પૂર્ણ થયા બાદ અમેરિકા અને ઈરાનના ઉચ્ચ અધિકારીઓ વચ્ચે એક સત્તાવાર બેઠક યોજાશે, જેમાં વિગતવાર અને કાયમી પરમાણુ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવશે.
અમેરિકાનો નવો પ્રસ્તાવ અને ઈરાનનું વલણ
ઈરાની મીડિયાના હવાલાથી જણાવ્યું છે કે, અમેરિકા દ્વારા મોકલવામાં આવેલો નવો પ્રસ્તાવ એટલો કડક નથી અને તે ‘સમજૂતી યોગ્ય’ (Negotiable) છે. એટલે કે ઈરાન તેમાં થોડા સુધારા-વધારા સાથે સ્વીકારવા તૈયાર થઈ શકે છે.
જોકે, આ માર્ગમાં હજુ પણ કેટલાક આંતરિક અવરોધો છે. ઈરાનના સુપ્રિમ લીડર મુજ્તબા ખામેનેઈ (Mojtaba Khamenei) ઈરાન દ્વારા સંવર્ધિત કરવામાં આવેલા યુરેનિયમ (Enriched Uranium) ના જથ્થાને દેશની બહાર અથવા વિદેશમાં શિફ્ટ કરવા માટે બિલકુલ તૈયાર નથી. મુજ્તબાનું માનવું છે કે જો ઈરાન પોતાનું યુરેનિયમ વિદેશ મોકલી દેશે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઈરાન પક્ષે સોદાબાજી કરવાની સ્થિતિ નબળી પડી જશે અને અમેરિકા તેના પર વધુ દબાણ બનાવશે.
ભૂતકાળમાં રમઝાન અને ઈદના દિવસે પણ થયા હતા હુમલા
આ આખી ઘટના વચ્ચે ઈરાની મીડિયા અને વિશ્લેષકો અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના ભૂતકાળના વલણની આકરી ટીકા કરી રહ્યા છે. અહેવાલો અનુસાર, આ વર્ષે જ ૨૮ ફેબ્રુઆરીના રોજ ઈઝરાયેલ અને અમેરિકાએ સંયુક્ત રીતે ઈરાન પર મોટો હુમલો કર્યો હતો. ખાસ વાત એ છે કે તે સમયે મુસ્લિમોનો પવિત્ર રમઝાન માસ ચાલી રહ્યો હતો. એટલું જ નહીં, ઈરાનના તત્કાલીન સુપ્રિમ લીડર અયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈની હત્યા પણ રમઝાન મહિના દરમિયાન જ કરવામાં આવી હતી.
ઈરાનનો આરોપ છે કે પવિત્ર ઈદના તહેવારના દિવસે પણ ઈઝરાયેલ અને અમેરિકાના ફાઈટર જેટ્સ ઈરાન પર બોમ્બમારો કરી રહ્યા હતા. પરંતુ આ વખતે સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. જ્યારે ઈરાને સૈન્ય મોરચે મજબૂતી બતાવીને વૈશ્વિક વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતી ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Hormuz Strait) દરિયાઈ પટ્ટીને સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની અને આર્થિક નાકાબંધી કરવાની ધમકી આપી, ત્યારે જઈને અમેરિકા બેકફૂટ પર આવ્યું અને હજ યાત્રાના બહાને સમજૂતીની પહેલ કરી. હવે જોવાનું એ રહેશે કે કતારની મધ્યસ્થતાથી શરૂ થયેલી આ શાંતિ પ્રક્રિયા કોઈ કાયમી ઉકેલ તરફ આગળ વધે છે કે કેમ.
