મધ્ય પૂર્વમાં સળગતી જ્વાળાઓ: ઈરાન-અમેરિકા સંઘર્ષમાં જર્ડનનો ‘મિસ્ટ્રી’ રોલ અને બદલાતા સમીકરણો
મધ્ય પૂર્વમાં હાલમાં જે પ્રકારની અરાજકતા અને તણાવની સ્થિતિ જોવા મળી રહી છે, તે વૈશ્વિક રાજકારણ માટે ચિંતાનો વિષય છે. દાયકાઓથી ચાલી રહેલી ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેની આ આડકતરી લડાઈ હવે એક નવા અને વધુ ભયાનક તબક્કામાં પ્રવેશી ચૂકી છે. તાજેતરમાં જર્ડનમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર થયેલા હુમલાએ આખાય વિશ્વને ચોંકાવી દીધું છે. આ હુમલો માત્ર એક લશ્કરી કાર્યવાહી નથી, પરંતુ તે ભૌગોલિક રાજકીય સમીકરણોમાં આવેલા મોટા પલટાનો સંકેત છે.
હુમલાની તીવ્રતા અને તેહરાનનો ચોંકાવનારો દાવો
રવિવારની તે અંધારી રાત્રે ઈરાનની ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) દ્વારા કરવામાં આવેલો હુમલો અત્યંત વ્યવસ્થિત અને સચોટ હતો. જર્ડનમાં રહેલા અમેરિકાના 20 જેટલા સૈન્ય ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. ડ્રોન અને મિસાઇલોનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવેલા આ હુમલામાં અમેરિકાને કરોડો ડોલરનું નુકસાન થયું છે અને તેના લોજિસ્ટિક્સ પ્લાન્ટ સંપૂર્ણપણે બરબાદ થઈ ગયા છે.
પરંતુ આ હુમલાથી પણ વધુ ચર્ચા જે મુદ્દાની થઈ રહી છે, તે છે તેહરાનનો દાવો. IRGCનું કહેવું છે કે, આ હુમલા માટે જરૂરી ગુપ્ત માહિતી તેમને જર્ડનની સેના તરફથી મળી હતી. જો આ દાવો સાચો હોય, તો તે અમેરિકા માટે સૌથી મોટો આંચકો છે, કારણ કે જર્ડન અત્યાર સુધી અમેરિકાનું સૌથી વિશ્વાસુ અને વ્યૂહાત્મક સાથીદાર માનવામાં આવતું હતું.
ગુપ્ત માહિતીનો ખેલ: મિત્ર કે શત્રુ?
વૉલ સ્ટ્રીટ જર્નલ જેવા અગ્રણી આંતરરાષ્ટ્રીય માધ્યમો પણ આ વાતથી સ્તબ્ધ છે. અમેરિકી ગુપ્તચર એજન્સીઓ શરૂઆતમાં એવું અનુમાન લગાવી રહી હતી કે કદાચ આ હુમલા પાછળ ચીનની કોઈ મદદ હોઈ શકે છે. પરંતુ IRGCના નિવેદન બાદ હવે તપાસની દિશા સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ છે.
શું ખરેખર જર્ડનની સેનાએ અંદરખાને ઈરાનને સાથ આપ્યો? જર્ડન તરફથી અત્યાર સુધી કોઈ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આપવામાં આવી નથી, જે આ મામલાને વધુ શંકાસ્પદ બનાવે છે. રિપોર્ટ્સનું માનીએ તો, ‘અલ-અઝરાક’ વાયુસેના મથક વિશેની તમામ ચોક્કસ માહિતી ઈરાનને આપવામાં આવી હતી, જેનો ઉપયોગ કરીને ઈરાની ડ્રોન્સે સચોટ નિશાન સાધ્યું હતું. મધ્ય પૂર્વમાં જે રીતે અમેરિકાના સાથી દેશોના બદલાતા વલણો દેખાઈ રહ્યા છે, તે જોતા સ્પષ્ટ થાય છે કે અમેરિકા હવે આ ક્ષેત્રમાં પોતાની પકડ ગુમાવી રહ્યું છે.
યુદ્ધના મેદાનમાં માનવીય અને સૈન્ય નુકસાન
આ સંઘર્ષ માત્ર મશીનો અને ઈમારતો પૂરતો મર્યાદિત નથી. આ હુમલામાં અમેરિકાના બે સૈનિકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે, જ્યારે એક સૈનિક હજુ પણ લાપતા છે. આ ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે ઈરાન હવે માત્ર ધમકીઓ આપવાને બદલે સીધો પ્રહાર કરી રહ્યું છે. અગાઉ ઈરાકમાં થયેલા હુમલામાં પણ અમેરિકાના એક સૈનિકનું મોત થયું હતું, અને હવે આ આંકડો વધતો જઈ રહ્યો છે.
અમેરિકાના કુવૈત, કતર અને બહરીન સ્થિત ઠેકાણાઓ પણ આ લાંબી લડાઈમાં ભારે નુકસાન વેઠી ચૂક્યા છે. વૉશિંગ્ટન પોસ્ટની સેટેલાઈટ ઈમેજરી પર આધારિત તપાસ મુજબ, અત્યાર સુધીમાં મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાના લગભગ 228 જેટલા સૈન્ય માળખાઓ અને સાધનો સંપૂર્ણ કે આંશિક રીતે નષ્ટ થઈ ચૂક્યા છે. આ આંકડા અમેરિકાના અહંકાર અને તેની સુરક્ષા વ્યવસ્થા પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂકે છે.
અમેરિકાની વ્યૂહરચના કે નબળાઈ?
અમેરિકા અત્યારે ભારે મુંઝવણમાં છે. એક તરફ ઈરાન જે રીતે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને સચોટ હુમલા કરી રહ્યું છે, તે અમેરિકન રક્ષણાત્મક સિસ્ટમ (Air Defense System) માટે મોટો પડકાર છે. બીજી તરફ, તેના પરંપરાગત મિત્રોનું આ રીતે પલ્ટી મારવું એ અમેરિકી વિદેશ નીતિની નિષ્ફળતા સાબિત થઈ રહી છે.
વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ જોઈએ તો, મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાના ઠેકાણાઓ હવે ‘સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાનો’ રહ્યા નથી. ઈરાન, હિઝબુલ્લાહ અને અન્ય જૂથો હવે એક મજબૂત નેટવર્ક બનાવી રહ્યા છે. જો જર્ડન જેવા દેશો પણ આ રમતનો ભાગ બનતા હોય, તો આગામી સમયમાં અમેરિકાએ આ ક્ષેત્રમાંથી સંપૂર્ણપણે પીછેહઠ કરવી પડી શકે છે.
ભવિષ્યના પડકારો અને વૈશ્વિક અસર
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ માત્ર અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેનો મુદ્દો નથી, પણ તેના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ અને ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતામાં વધારો થઈ શકે છે. ભારત જેવા દેશો માટે, જે મધ્ય પૂર્વ પર પોતાની ઉર્જા અને અર્થતંત્ર માટે નિર્ભર છે, આ પરિસ્થિતિ અત્યંત ગંભીર છે.
અમેરિકા હવે આગામી પગલાં શું લેશે? શું તે ઈરાન પર સીધો હુમલો કરશે કે આ જૂથવાદને ડામવા માટે નવી રણનીતિ અપનાવશે? અત્યારે તો વાતાવરણ ભારે તંગ છે. ઈરાનનો આત્મવિશ્વાસ વધી રહ્યો છે અને અમેરિકા તેની જૂની શાન બચાવવા માટે મથામણ કરી રહ્યું છે.
ઈરાન દ્વારા જર્ડનમાં કરવામાં આવેલો આ હુમલો એક એવો વળાંક છે જે ઈતિહાસના પુસ્તકોમાં હંમેશા યાદ રાખવામાં આવશે. તે માત્ર ઈમારતોને જ નહીં, પરંતુ અમેરિકાના વૈશ્વિક પ્રભાવને પણ ધરાશાયી કરી રહ્યો છે. જો આ પ્રક્રિયા ચાલુ રહી, તો આવનારા સમયમાં પશ્ચિમ એશિયાનો નકશો અને સત્તાનું સંતુલન હંમેશ માટે બદલાઈ જશે.
