હિમાલયન હોનારત અને ચીનનું પીઆર મશીનરી: તિબેટના વિનાશ પર સેન્સરશિપનો પડદો
જ્યારે પ્રકૃતિ પોતાનો કોપ વર્સાવે છે, ત્યારે તે રાજકીય સરહદો, રાષ્ટ્રીય સીમાઓ કે સરકારી દાવાઓને ધ્યાનમાં નથી રાખતી. હિમાલયના ખોળામાં તાજેતરમાં સર્જાયેલી કુદરતી હોનારતે આ સત્ય ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે. નેપાળ અને ચીનના નિયંત્રણ હેઠળના તિબેટ સરહદી વિસ્તારમાં ગ્લેશિયર તૂટવાથી અને ત્યારબાદ આવેલા પ્રચંડ પૂરે વ્યાપક તારાજી સર્જી છે. પરંતુ, આ એક જ આફત હોવા છતાં, સરહદની બંને બાજુથી આવતી તસવીરો અને અહેવાલોમાં જમીન-આસમાનનો તફાવત જોવા મળી રહ્યો છે.
એક તરફ નેપાળમાંથી માનવ વેદના, ધ્વસ્ત થયેલા ગામો, તૂટેલા પુલો અને લાચાર લોકોની દર્દનાક તસવીરો વિશ્વ સમક્ષ આવી રહી છે. તો બીજી તરફ, આ આપદાના મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ (એપીસેન્ટર) એવા તિબેટમાંથી માત્ર ચીનની સરકારી મશીનરી, રાહત કામગીરી અને ઝડપી પુનઃનિર્માણના ‘પરફેક્ટ’ વીડિયો જ રજૂ કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિ એક મોટો સવાલ ઊભો કરે છે: શું ચીન વિનાશની વાસ્તવિકતા છુપાવીને દુનિયા સમક્ષ માત્ર પોતાની તાકાત અને કાર્યક્ષમતાનું ખોટું નેરેટિવ સેટ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે?
એક જ આપદા, પરંતુ મીડિયા કવરેજમાં આસમાન-જમીનનો તફાવત
નેપાળ-તિબેટ સરહદે આવેલા પર્વતીય વિસ્તારમાં ગ્લેશિયર ફાટવાને કારણે ત્રિશૂળી અને ભોટેકોશી નદીઓમાં ભયાનક પૂર આવ્યું હતું. નેપાળ બાજુની તબાહીથી આખી દુનિયા વાકેફ છે, જ્યાં ભારતીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયાએ ગ્રાઉન્ડ ઝીરો પર જઈને વિનાશનું તાદ્રશ ચિત્ર રજૂ કર્યું છે. પરંતુ તિબેટ ક્ષેત્રમાં, જ્યાંથી આ આફતની શરૂઆત થઈ હતી, ત્યાંથી બહુ ઓછી અને નિયંત્રિત માહિતી બહાર આવવા દેવામાં આવી રહી છે.
ચીનની સરકારી સમાચાર એજન્સીઓ દ્વારા જારી કરવામાં આવેલા વીડિયોમાં માત્ર એ જ દર્શાવવામાં આવી રહ્યું છે કે કેવી રીતે ભારે મશીનરી કામ કરી રહી છે, કાટમાળ હટાવવામાં આવી રહ્યો છે અને તૂટેલા રસ્તાઓને રેકોર્ડ સમયમાં ફરીથી તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે. નેપાળ સરહદ નજીક આવેલા કીરોંગ (ગ્યિરૌંગ) પોર્ટ તરફ જતો નેશનલ હાઈવે G-216 માત્ર એક સપ્તાહમાં વાહનવ્યવહાર માટે ખુલ્લો કરી દેવાયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
પરંતુ પ્રશ્ન એ થાય છે કે, જ્યાં આખેઆખું ઈમિગ્રેશન સેન્ટર પાણીના પ્રવાહમાં વહી ગયું હોય અને જ્યાં જમીનનું ભૌગોલિક માળખું જ બદલાઈ ગયું હોય, ત્યાં શું સ્થાનિક માનવવસ્તી પર કોઈ અસર નહીં થઈ હોય? ચીની મીડિયા કેમેરા માત્ર બુલડોઝર અને જેસીબી પર કેન્દ્રિત રાખીને માનવીય હોનારતના દ્રશ્યો પર પડદો પાડી રહ્યું છે.
સેન્સરશિપ અને માહિતી પર પ્રતિબંધ: શું છુપાવી રહ્યું છે બીજિંગ?
આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર એજન્સીઓના રિપોર્ટ અનુસાર, ચીની અધિકારીઓએ સ્વીકાર્યું છે કે તિબેટ બાજુ ૧૬ લોકોના મોત થયા છે અને ૫૪૬ લોકો ગુમ છે, જેમાં ભારતીયો અને નેપાળી નાગરિકો પણ સામેલ છે. જોકે, તિબેટીયન સંસ્થાઓ અને માનવાધિકાર જૂથોનો દાવો છે કે વાસ્તવિક આંકડો આના કરતાં ક્યાંય વધુ ભયાનક છે.
બ્રિટિશ અખબાર ‘ધ ગાર્ડિયન’માં પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલ મુજબ, આ આપદા અંગેની વાસ્તવિક માહિતી અથવા તસવીરો સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા બદલ તિબેટમાં ૧૦ થી વધુ સ્થાનિક લોકો સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે. સ્થાનિક લોકોના મોબાઈલ ફોન જપ્ત કરવામાં આવ્યા છે અને વિસ્તારમાં ઈન્ટરનેટ સેવાઓ પર નજર રાખવામાં આવી રહી છે.
આ કાર્યવાહી સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે ચીન સરકાર માટે આફતમાં ફસાયેલા લોકોના જીવ બચાવવા જેટલું જ મહત્વનું સત્યને બહાર આવતું રોકવાનું છે. જો છુપાવવા જેવું કંઈ નથી, તો સ્વતંત્ર પત્રકારો અને કેમેરાને એ વિસ્તારો સુધી પહોંચવા કેમ દેવામાં નથી આવતા?
અંધારી સુરંગો અને ગુમ થયેલી જિંદગીઓનો પડકાર
આ પૂર અને ભૂસ્ખલનની સૌથી ભયાનક બાજુ એ હાઈડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ અને પર્વતીય ટનલો (સુરંગો) સાથે જોડાયેલી છે. સરહદી વિસ્તારોમાં અનેક નિર્માણાધીન સુરંગો આવેલી છે, જેમાં પૂરના પાણી અને કાદવ ભરાઈ જવાની આશંકા છે.
તિબેટ ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલા વિશાળ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં કામ કરતા સેંકડો મજૂરો અને શ્રમિકો આ સુરંગોમાં ફસાયેલા હોવાની ભીતિ વ્યક્ત કરાઈ રહી છે. આ અંધારી સુરંગોમાં રેસ્ક્યુ ઓપરેશન ચલાવવું અત્યંત કઠિન છે. પરંતુ ચીની સત્તાવાળાઓ આ સુરંગોની અંદરની સ્થિતિ કે ત્યાં ફસાયેલા લોકો અંગે કોઈ સ્પષ્ટ ડેટા જાહેર કરવાનો ઇનકાર કરી રહ્યા છે.
ભૌગોલિક વાસ્તવિકતા અને સેટેલાઈટ તસવીરોનો દાવો
કોઈપણ દેશ ગમે તેટલી સેન્સરશિપ લાદે, પણ આજના ડિજિટલ યુગમાં ઉપગ્રહ (સેટેલાઈટ) તસવીરો અને ડ્રોન ટેકનોલોજીથી વિનાશને સંપૂર્ણપણે છુપાવવો અશક્ય છે. ભારતીય મીડિયા અને સ્વતંત્ર ભૂ-વિજ્ઞાનીઓ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા હવાઈ દ્રશ્યો બતાવે છે કે પૂરના કારણે નદીઓએ પોતાના મૂળ પ્રવાહ બદલી નાખ્યા છે.
અગાઉ જ્યાં બજારો, નાના ગામડાં અને રસ્તાઓ હતા, ત્યાં હવે માત્ર કાદવ, પથ્થરો અને ધસમસતો પાણીનો પ્રવાહ જોવા મળે છે. પર્વતોના મોટા ભાગો ધસી પડ્યા છે. આટલી મોટી ભૌગોલિક તબાહી માત્ર નેપાળ બાજુ જ થઈ હોય અને બોર્ડરથી થોડા જ મીટર દૂર આવેલા તિબેટમાં બધું ‘ઓલ રાઈટ’ હોય, તે વાત ગળે ઉતરે તેવી નથી.
ચીનનું આંતરરાષ્ટ્રીય ‘પીઆર નેરેટિવ’
ચીનની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (CCP) માટે કોઈપણ આફત એ માત્ર માનવીય સંકટ નથી હોતી, પરંતુ પોતાની સુપરપાવર ઈમેજ જાળવી રાખવાનો એક રાજકીય પડકાર પણ હોય છે. વિશ્વ સમક્ષ ચીન એવું ચિત્ર ઊભું કરવા માંગે છે કે:
૧. તેની પાસે કોઈપણ આપદાને ક્ષણભરમાં પહોંચી વળવાની અદ્યતન ટેકનોલોજી અને ક્ષમતા છે. ૨. ચીનની સિસ્ટમ એટલી મજબૂત છે કે ત્યાં કોઈ આર્થિક કે માનવ ખુવારી લાંબો સમય અસર નથી કરતી. ૩. પશ્ચિમી કે એશિયન દેશોની સરખામણીએ તેનું સંકટ વ્યવસ્થાપન (ક્રાઈસિસ મેનેજમેન્ટ) શ્રેષ્ઠ છે.
આ નેરેટિવ સેટ કરવાની ઘેલછામાં, ચીન માનવ વેદના, ઉજડેલા પરિવારો અને ગુમ થયેલા લોકોના દર્દ પર પોતાની મશીનરીનો અવાજ હાવી કરી દે છે.
પારદર્શિતાનો પ્રશ્ન અને ભવિષ્યનું જોખમ
અહીં મુદ્દો ચીનની બચાવ કરવાની ક્ષમતા કે ટેકનોલોજી સામે સવાલ ઉઠાવવાનો નથી, પરંતુ તેની ‘પારદર્શિતા’ (Transparency) નો છે. જ્યારે આવી કુદરતી આફતો આવે છે, ત્યારે સાચી માહિતી માત્ર શોક વ્યક્ત કરવા માટે જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં આવી હોનારતો સામે સાવચેતી રાખવા માટે પણ જરૂરી હોય છે.
ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે હિમાલય ક્ષેત્રના ગ્લેશિયરો ઝડપથી પીગળી રહ્યા છે. જો તિબેટ જેવા સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં થતી પર્યાવરણીય તબાહીના સાચા આંકડા અને કારણો દુનિયા સમક્ષ નહીં આવે, તો આખી હિમાલયન ઈકોસિસ્ટમ માટે તેના ભયાનક પરિણામો આવશે.
અંતમાં, ચીન ગમે તેટલા નવા રસ્તા કે પુલો બનાવીને દુનિયાને બતાવી દે, પરંતુ તિબેટના પહાડોમાં દબાઈ ગયેલી ચીસો અને છુપાવવામાં આવેલું સત્ય લાંબા સમય સુધી દબાયેલું નહીં રહે. વિશ્વ આજે એ પૂછી રહ્યું છે કે આખરે રિકન્સ્ટ્રક્શનના ઝળહળતા વીડિયો પાછળ કેટલા માનવ જિંદગીઓના દીવા બુઝાઈ ગયા?
