ટાટા કેમિકલ્સ અને કેન્યા વચ્ચે ટકરાવ: રાષ્ટ્રપતિ વિલિયમ રૂટોના કડક વલણથી ઉદ્યોગ જગતમાં ખળભળાટ
દક્ષિણ આફ્રિકાના દેશ કેન્યાથી એક મોટો અને આંચકાજનક સમાચાર સામે આવ્યો છે. કેન્યાના રાષ્ટ્રપતિ વિલિયમ રૂટોએ કાજિયાડો કાઉન્ટી સ્થિત લેક મગાડી (Lake Magadi) ખાતે ચાલતા ભારતીય ઉદ્યોગ જૂથ ટાટા કેમિકલ્સના (Tata Chemicals) તમામ કામકાજ અને ઓપરેશન્સ તાત્કાલિક ધોરણે બંધ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. લગભગ એક સદીથી આ વિસ્તારમાં સોડા એશનું ઉત્ખનન કરતી આ વૈશ્વિક કંપની સામે રાષ્ટ્રપતિએ અત્યંત આકરા શબ્દોમાં વિરોધ નોંધાવ્યો છે.
રાષ્ટ્રપતિ રૂટોએ જાહેર મંચ પરથી સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે, “શું આપણે બીજાના ગુલામ છીએ?” તેમણે સ્પષ્ટ આક્ષેપ કર્યો છે કે દાયકાઓ સુધી સ્થાનિક કુદરતી સંસાધનોનો વપરાશ કરવા છતાં કંપનીએ આ વિસ્તારના ઔદ્યોગિક કે સામાજિક વિકાસ માટે કોઈ નોંધપાત્ર પ્રદાન આપ્યું નથી. આ નિર્ણય બાદ આફ્રિકામાં સક્રિય ભારતીય કંપનીઓ અને વૈશ્વિક રોકાણકારોમાં ચિંતાનું મોજું ફરી વળ્યું છે.
તકરારનું મુખ્ય કારણ: કુદરતી સંસાધનો અને સ્થાનિક વિકાસનો અભાવ
કાજિયાડો વિસ્તારમાં વિવિધ વિકાસ પ્રકલ્પોના ઉદ્ઘાટન અને સમીક્ષા દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ વિલિયમ રૂટોએ ટાટા કેમિકલ્સની કામગીરી સામે ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા હતા. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, કંપની પાસે છેલ્લા ૧૦૦ વર્ષથી આ વિસ્તારમાં કામ કરવાનો અધિકાર અને એકાધિકાર રહ્યો છે, તેમ છતાં સ્થાનિક સ્તરે કોઈ મોટી મેન્યુફેક્ચરિંગ ફેક્ટરી કે કાયમી ઔદ્યોગિક માળખું ઊભું કરવામાં આવ્યું નથી.
રાષ્ટ્રપતિએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, કેન્યાના કુદરતી સંસાધનોનો પ્રાથમિક લાભ સ્થાનિક નાગરિકોને મળવો જોઈએ. માત્ર કાચો માલ જમીનમાંથી બહાર કાઢીને વિદેશી બજારોમાં નિકાસ કરી દેવાની જૂની પદ્ધતિ હવે ચલાવી લેવામાં નહીં આવે. જો આ સંસાધનોનું પ્રોસેસિંગ સ્થાનિક સ્તરે કરવામાં આવે, તો તેનાથી દેશમાં:
નવા રોજગારના અવસરો ઊભા થઈ શકે છે.
કાચ (Glass) અને રસાયણ બનાવતા નવા ઉદ્યોગો સ્થાપી શકાય છે.
સરકારને ટેક્સ સ્વરૂપે વધુ મહેસૂલ મળી શકે છે.
દેશનું આર્થિક સશક્તિકરણ થઈ શકે છે.
સરકાર હવે આ ક્ષેત્રમાં નવા વૈશ્વિક અને સ્થાનિક રોકાણકારોને આમંત્રણ આપવાની યોજના બનાવી રહી છે, જેઓ માત્ર ઉત્ખનન કરવાને બદલે મૂલ્યવર્ધિત (Value-added) ઉદ્યોગો સ્થાપવા માટે તૈયાર હોય.
લેક મગાડી અને ટાટા કેમિકલ્સનો સદી જૂનો ઇતિહાસ
લેક મગાડી ખાતે આવેલું સોડા એશનું ક્ષેત્ર કેન્યાના આર્થિક ઇતિહાસ સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલું છે. અહીંથી ‘ટ્રોના’ (Trona) નામનું વિશિષ્ટ ખનિજ બહાર કાઢવામાં આવે છે, જેમાંથી કુદરતી સોડા એશ (સોડિયમ કાર્બોનેટ)નું ઉત્પાદન થાય છે. આ રસાયણ કાચ ઉત્પાદન, ડિટર્જન્ટ, વિવિધ ઔદ્યોગિક કેમિકલ્સ અને વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
આ બિઝનેસ મૂળરૂપે ‘મગાડી સોડા કંપની’ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જેને પાછળથી વૈશ્વિક બજારમાં વિસ્તરણના ભાગરૂપે ટાટા જૂથની ‘ટાટા કેમિકલ્સ’ દ્વારા એક્વાયર (અધિગ્રહણ) કરવામાં આવી હતી. આ પ્લાન્ટમાંથી વાર્ષિક હજારો ટન સોડા એશ વિદેશી બજારોમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે, જે કેન્યાના મુખ્ય નિકાસ ક્ષેત્રોમાંનું એક ગણાય છે. પરંતુ, સ્થાનિક વસ્તીનો દાવો છે કે આટલી મોટી કમાણી થતી હોવા છતાં સ્થાનિક માસાઈ સમુદાયને પાયાની સુવિધાઓ, શિક્ષણ કે રોજગારીમાં યોગ્ય હિસ્સો મળ્યો નથી.
રાજકીય ગરમાવો: વિપક્ષના ગંભીર આક્ષેપો
સરકારના આ નિર્ણય બાદ કેન્યાના રાજકારણમાં ભારે ગરમાવો આવી ગયો છે. કેન્યાની વિપક્ષી પાર્ટી ‘ડેમોક્રસી ફોર ધ સિટીઝન્સ પાર્ટી’ (DCP) એ રાષ્ટ્રપતિ રૂટોના આ નિર્ણય સામે સખત વિરોધ દર્શાવ્યો છે. વિપક્ષે આ કાર્યવાહીને “રાજ્ય-પ્રાયોજિત આર્થિક નુકસાન” (State-sponsored economic sabotage) ગણાવી છે.
વિપક્ષી નેતાઓનું કહેવું છે કે ટાટા કેમિકલ્સના કામકાજને અચાનક બંધ કરાવવા પાછળ સરકારના ચોક્કસ રાજકીય અને અંગત હિતો હોઈ શકે છે. વિપક્ષે એવો દાવો પણ કર્યો છે કે:
લિટિયમ અને તેલના ભંડાર: મગાડી ક્ષેત્રમાં સોડા એશ ઉપરાંત લિટિયમ જેવા કિંમતી ખનિજો અને ક્રૂડ ઓઇલના વિશાળ ભંડારો હોવાની સંભાવનાઓ સેવાઈ રહી છે.
નવા રોકાણકારોને ફાયદો: વર્તમાન કંપનીને હાંકી કાઢીને રાષ્ટ્રપતિ પોતાના નજીકના અથવા ખાસ રોકાણકારોને આ કિંમતી જમીન સોંપવા માગે છે.
રોજગારીનું સંકટ: અચાનક પ્લાન્ટ બંધ થવાથી ત્યાં કામ કરતા હજારો સ્થાનિક કામદારો અને પરોક્ષ રીતે જોડાયેલા લોકોની રોજીરોટી છીનવાઈ જવાનો ભય ઊભો થયો છે.
વૈશ્વિક રોકાણ અને ભારતીય ઉદ્યોગો પર અસર
આફ્રિકાના દેશોમાં ભારતીય કંપનીઓનું રોકાણ છેલ્લા બે દાયકામાં ઝડપથી વધ્યું છે. ખાસ કરીને માળખાકીય સુવિધાઓ, ખનિજ ઉત્ખનન, ટેલિકોમ અને ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રે ભારતીય જૂથો મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે.
પરંતુ, કેન્યા સરકારના આ આકરા વલણથી આફ્રિકામાં કામ કરતી ભારતીય કંપનીઓ માટે એક નવો પડકાર ઊભો થયો છે. આ ઘટના દર્શાવે છે કે આફ્રિકન દેશો હવે માત્ર સંસાધનો આપનાર દેશ બનીને રહેવા માંગતા નથી, પરંતુ તેઓ પોતાના દેશમાં પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ્સ અને સ્થાનિક યુવાનો માટે રોજગારીની શરતો કડક બનાવી રહ્યા છે.
જો આ વિવાદ ટૂંક સમયમાં વાટાઘાટો દ્વારા ઉકેલવામાં નહીં આવે, તો તેની અસર કેન્યાના રોકાણ ક્ષેત્રની છબી પર પણ પડી શકે છે. હાલમાં તમામની નજર ટાટા જૂથના અધિકૃત નિવેદન અને કેન્યા સરકારના આગામી કાનૂની પગલાં પર ટકેલી છે.
