નેપાળમાં પૂરનો પ્રચંડ કહેર: મૃત્યુઆંક 1,252 પર, ફરી ભારે વરસાદથી નવા સંકટની આશંકા
નેપાળમાં થોડા દિવસ પહેલાં સર્જાયેલી વિનાશક પૂર અને અચાનક આવેલા પૂર જેવી સ્થિતિ બાદ રાહત અને બચાવ કામગીરી હજુ પણ પૂર્ણ થઈ નથી. અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાંથી સતત મૃતદેહો મળી રહ્યા છે અને તેના કારણે આપત્તિમાં મૃત્યુ પામનાર લોકોની સંખ્યા વધીને 1,252 સુધી પહોંચી ગઈ છે. બીજી તરફ, ભોટેકોશી નદીના ઉપરવાસમાં ફરી એકવાર સતત વરસાદ શરૂ થતાં અનેક વિસ્તારોમાં નવા પૂરનું જોખમ ઊભું થયું છે.
નેપાળ માટે આ આપત્તિ માત્ર કુદરતી હોનારત નથી રહી, પરંતુ તેણે દેશના અનેક વિસ્તારોના જનજીવન, પરિવહન, સ્થાનિક અર્થતંત્ર અને પરિવારિક માળખાને પણ ભારે અસર પહોંચાડી છે. અનેક લોકો હજુ લાપતા છે અને તેમના પરિવારજનો આશા તથા નિરાશા વચ્ચે રાહ જોઈ રહ્યા છે.
ભોટેકોશી સહિત અનેક નદીઓમાં જળસ્તર વધવાની ચેતવણી
નેપાળના જળ તથા હવામાન વિભાગે ફરીથી નદીકાંઠાના વિસ્તારો માટે સાવચેતીની સૂચના આપી છે. વિભાગના પૂર પૂર્વાનુમાન પ્રભાગ સાથે જોડાયેલી ટેક્નિશિયન સરસ્વતી બિષ્ટાના જણાવ્યા પ્રમાણે ભોટેકોશી નદીના ઉપરવાસમાં સતત વરસાદ થઈ રહ્યો છે. આ વરસાદને કારણે માત્ર ભોટેકોશી જ નહીં, પરંતુ ત્રિશૂલી સહિતની અન્ય નદીઓનું પાણી પણ ઝડપથી વધી શકે છે.
રસુવા અને નુવાકોટ જિલ્લામાંથી પસાર થતી નાની નદીઓ અને સ્થાનિક જળધારાઓમાં પણ પાણીનું સ્તર વધવાની શક્યતા છે. ખાસ કરીને નદીના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો માટે પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક બની શકે છે.
હવામાન વિભાગે પહાડી અને પર્વતીય વિસ્તારોમાં અચાનક પૂર આવવાની સંભાવનાને મધ્યમ સ્તરની ગણાવી છે. જોકે, પહેલેથી જ પૂર અને ભૂસ્ખલનથી નુકસાન થયેલા વિસ્તારોમાં થોડો પણ વધારાનો વરસાદ રાહત કામગીરીને મુશ્કેલ બનાવી શકે છે.
અનેક જિલ્લાઓમાં અચાનક પૂરનું જોખમ
નેપાળના વિવિધ પહાડી જિલ્લાઓમાં આગામી વરસાદને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. તાપલેજુંગ, પાંચથર, તેહ્રથુમ, ધનકુટા, સંખુવાસભા, ઓખલઢુંગા, ઉદયપુર, ચિતવન, ગોરખા, તનહું, લમજુંગ, મનાંગ, મુસ્તાંગ, મ્યાગ્દી, કાસ્કી, સ્યામ્ગજા, કાઠમંડુ, લલિતપુર અને ભક્તપુર જેવા વિસ્તારોમાં અચાનક પૂરનું જોખમ યથાવત્ છે.
પશ્ચિમ અને ઉત્તર-પશ્ચિમના પર્વતીય વિસ્તારો પણ આ જોખમથી મુક્ત નથી. કાલિકોટ, હુમલા, જુમ્લા, દૈલેખ, દાર્ચુલા અને બૈતડી જેવા જિલ્લાઓમાં પણ નદીઓના જળસ્તરમાં વધારો નોંધાઈ રહ્યો છે.
આ વિસ્તારોમાં ભૂપ્રદેશ અત્યંત મુશ્કેલ છે. પહાડો, સાંકડી ખીણો અને નદીઓના કિનારે વસેલા ગામડાંને કારણે પૂરનું પાણી ઝડપથી નીચેના વિસ્તારો તરફ પહોંચી શકે છે. તેથી સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અને સુરક્ષા એજન્સીઓ લોકોને નદીકાંઠાથી દૂર રહેવા અને હવામાન સંબંધિત ચેતવણીઓનું પાલન કરવા અપીલ કરી રહ્યા છે.
26 ઓગસ્ટની ઘટનાએ સર્જ્યો વિનાશ
આ સમગ્ર આપત્તિની શરૂઆત 26 ઓગસ્ટે નેપાળ-તિબેટ સરહદ નજીક બરફ અને ખડકોના હિમસ્ખલન બાદ અચાનક પૂર આવવાથી થઈ હતી. પાણીનો પ્રવાહ એટલો તીવ્ર હતો કે ઉત્તર અને મધ્ય નેપાળના અનેક ગામો અને નગરોમાં ભારે નુકસાન થયું.
નદીઓમાં અચાનક વધેલા પાણી સાથે માટી, પથ્થરો અને કાટમાળ પણ નીચેના વિસ્તારોમાં ધસી આવ્યા હતા. ઘણા સ્થળોએ રસ્તાઓ, પુલો અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓને નુકસાન થયું. કેટલાક વિસ્તારોમાં તો ભૂદૃશ્ય જ બદલાઈ ગયું હોવાનું સ્થાનિક અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
પૂરની અસર માત્ર ઘરો સુધી મર્યાદિત રહી નથી. ખેતીની જમીન, સ્થાનિક બજારો, માર્ગ વ્યવસ્થા અને વીજળી-સંચારની સેવાઓ પણ પ્રભાવિત થઈ છે. દૂરના પહાડી વિસ્તારોમાં પહોંચવું હજુ પણ બચાવ ટીમો માટે મોટો પડકાર બની રહ્યું છે.
મૃતદેહોની શોધખોળ હજુ ચાલુ
નેપાળ પોલીસના આંકડા પ્રમાણે દેશના વિવિધ જિલ્લાઓમાંથી મોટી સંખ્યામાં મૃતદેહો મળી આવ્યા છે. ચિતવનમાંથી સૌથી વધુ 355 મૃતદેહો મળ્યા છે. નવાલપરાસી પૂર્વમાંથી 218 અને નવાલપરાસી પશ્ચિમમાંથી 208 મૃતદેહો મળી આવ્યા છે.
નવાલપરાસી પશ્ચિમના આંકડામાં ભારતમાંથી મળેલા અને ત્યારબાદ નેપાળને સોંપવામાં આવેલા 18 મૃતદેહોનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ દર્શાવે છે કે આપત્તિની અસર દેશની સરહદોથી આગળ પણ પહોંચી હતી.
નુવાકોટમાંથી 177, રસુવામાંથી 127, ગોરખામાંથી 69, ધાદિંગમાંથી 60 અને તનહુંમાંથી 38 મૃતદેહો મળી આવ્યા હોવાનું પોલીસના આંકડા દર્શાવે છે.
આ આંકડા હજુ અંતિમ નથી. અનેક વિસ્તારોમાં શોધ અને બચાવ કામગીરી ચાલુ હોવાથી મૃત્યુઆંકમાં વધારો થવાની શક્યતા નકારી શકાય તેમ નથી.
લગભગ 4,875 લોકો હજુ લાપતા
મૃત્યુઆંક જેટલો ચિંતાજનક છે, એટલી જ ગંભીર સ્થિતિ લાપતા લોકોની છે. નેપાળમાં અંદાજે 4,875 લોકો હજુ સુધી લાપતા હોવાનું જણાવાયું છે.
કેટલાક વિસ્તારોમાં પાણીનું સ્તર ઘટી રહ્યું છે, પરંતુ કાટમાળ અને ભૂસ્ખલનના કારણે ગુમ થયેલા લોકોને શોધવાનું કામ અત્યંત મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. બચાવ દળોને અનેક સ્થળોએ પગપાળા અથવા હેલિકોપ્ટર દ્વારા પહોંચવું પડી રહ્યું છે.
નેપાળ સેનાની આગેવાની હેઠળ સંયુક્ત બચાવ ટીમો આપત્તિના નવમા દિવસે પણ શોધખોળ અને બચાવ કામગીરીમાં જોડાયેલી હતી. ટીમો માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે જ્યાં પહેલાં રસ્તા, પુલ કે વસાહતો હતી, ત્યાં હવે કાટમાળ અથવા નદીનો પ્રવાહ જોવા મળે છે.
બદલાયેલું ભૂદૃશ્ય હેલિકોપ્ટર બચાવ કામગીરી માટે પડકારરૂપ
પૂરની તીવ્રતાએ રસુવા અને નુવાકોટની કેટલીક ખીણોનો ભૂગોળ જ બદલી નાખ્યો છે. નદીના કિનારે આવેલા એવા અનેક સ્થળો હવે ઓળખી શકાય તેમ રહ્યા નથી.
આ પરિસ્થિતિ હેલિકોપ્ટર પાઇલટ્સ માટે પણ ગંભીર પડકાર ઊભો કરે છે. પહાડી વિસ્તારોમાં હવાઈ બચાવ કામગીરી સામાન્ય રીતે જ મુશ્કેલ હોય છે, પરંતુ જ્યારે ભૂપ્રદેશ અચાનક બદલાઈ જાય ત્યારે અગાઉના નકશા અને ઓળખી શકાય તેવા સ્થળો પણ વિશ્વસનીય માર્ગદર્શક રહેતા નથી.
આવી સ્થિતિમાં પાઇલટ્સને પોતાના અનુભવ, તાલીમ અને નિર્ણયક્ષમતાના આધારે કામગીરી કરવી પડે છે. ખરાબ હવામાન અને ઓછું દૃશ્યમાનતા હોય ત્યારે જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.
તિબેટમાં પણ પૂરનો ગંભીર પ્રભાવ
આ કુદરતી આપત્તિની અસર માત્ર નેપાળ સુધી સીમિત નથી રહી. નેપાળની સરહદ પાર ચીનના તિબેટ સ્વાયત્ત વિસ્તારમાં પણ ભારે નુકસાન થયું છે.
તિબેટના ગ્યિરૉંગ કાઉન્ટીમાં અચાનક આવેલા પૂરના કારણે અનેક લોકોના મોત થયા છે. બુધવાર સુધીમાં ત્યાં 21 લોકોનાં મોત નોંધાયા હતા, જ્યારે 541 લોકો હજુ લાપતા હોવાનું જણાવાયું હતું.
સરહદની બંને બાજુ એકસાથે સર્જાયેલી આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે હિમાલયના પર્વતીય વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ, હિમસ્ખલન અને અચાનક નદીના પ્રવાહમાં વધારો કેટલો વિનાશક બની શકે છે.
હજારો નેપાળી નાગરિકો તિબેટમાં ફસાયા
પૂરના કારણે તિબેટમાં પ્રવાસ અને વેપાર માટે ગયેલા હજારો નેપાળી નાગરિકો પણ મુશ્કેલીમાં મુકાયા હતા. નેપાળના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા લોક બહાદુર છેત્રીએ જણાવ્યું હતું કે લગભગ 3,000 નેપાળી નાગરિકો તિબેટમાં ફસાઈ ગયા હતા.
આમાંથી 2,500થી વધુ લોકોને હિલ્સા અને તાતોપાની સરહદી માર્ગો દ્વારા સુરક્ષિત રીતે નેપાળ પરત લાવવામાં આવ્યા છે. કેટલાક લોકોને હવાઈ માર્ગે પણ પરત લાવવામાં આવ્યા છે.
જોકે, સ્થિતિ હજુ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય બની નથી. લગભગ 1,500 નેપાળી નાગરિકો કેરુન્ગ સરહદી વિસ્તારમાં અટવાયેલા હોવાનું જણાવાયું છે. બંને દેશના અધિકારીઓ તેમને સલામત રીતે પરત લાવવા માટે જરૂરી વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા છે.
આ ઉપરાંત આશરે 100 નેપાળી નાગરિકો તિબેટમાં લાપતા હોવાની માહિતી પણ સામે આવી છે. તેમના પરિવારજનો માટે આ રાહ વધુ મુશ્કેલ બની રહી છે.
લાપતા લોકોના પરિવારજનોની વ્યથા
આપત્તિમાં પોતાના સ્વજનો ગુમાવનારા પરિવારો માટે સૌથી મુશ્કેલ બાબત અનિશ્ચિતતા છે. મૃતદેહ ન મળ્યો હોય ત્યારે પરિવારજનોને પોતાના પ્રિયજન જીવિત છે કે નહીં તેની કોઈ ખાતરી મળતી નથી.
કેટલાક પરિવારો હવે પરંપરાગત અંતિમ વિધિ પણ પ્રતીકાત્મક રીતે પૂર્ણ કરી રહ્યા છે. લાપતા લોકોના પ્રતીકાત્મક પૂતળાં બનાવી તેમના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવી રહ્યા છે.
કાઠમંડુના પશુપતિ આર્યઘાટ ખાતે આવા અનેક પ્રતીકાત્મક પૂતળાંના સામૂહિક અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા. આ દૃશ્યે સમગ્ર દેશમાં આપત્તિની માનવીય કિંમત અંગે ગંભીર ભાવનાત્મક અસર ઊભી કરી છે.
સરકાર સામે રાહત સાથે લાંબા ગાળાના પ્રશ્નો
આપત્તિ બાદ સરકાર સામે તાત્કાલિક રાહત અને બચાવ ઉપરાંત પુનર્વસનનો પણ મોટો પડકાર છે. રસ્તા અને પુલ ફરી બનાવવાના, ઘરોનું પુનર્નિર્માણ કરવાના અને અસરગ્રસ્ત પરિવારોને આર્થિક સહાય આપવાના પ્રશ્નો હવે મહત્વના બનશે.
નેપાળ જેવા પર્વતીય દેશમાં કુદરતી આપત્તિ બાદ પુનઃસ્થાપન સામાન્ય મેદાની વિસ્તારો કરતાં વધુ જટિલ હોય છે. કેટલાક ગામો સુધી પહોંચવા માટે રસ્તાઓ ફરી બનાવવાની જરૂર પડે છે, જ્યારે અનેક સ્થળોએ વીજળી અને સંચાર વ્યવસ્થા પણ પુનઃસ્થાપિત કરવી પડે છે.
આબોહવા પરિવર્તન અંગે પણ વધતી ચિંતા
નેપાળના વડાપ્રધાન બાલેન્દ્ર શાહે આ આપત્તિને આબોહવા પરિવર્તન સાથે જોડાયેલા મોટા પ્રશ્ન તરીકે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રજૂ કરવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી છે.
તેમના મતે હિમાલય વિસ્તારમાં આવી વિનાશક ઘટનાઓનું વધતું પ્રમાણ ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે. હિમનદીઓ, બરફ અને પર્વતીય પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારો સાથે અતિ ભારે વરસાદ અને અચાનક પૂર જેવી ઘટનાઓનું જોખમ ભવિષ્યમાં વધુ ગંભીર બની શકે છે.
હિમાલય માત્ર નેપાળ માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દક્ષિણ એશિયા માટે મહત્વપૂર્ણ પર્યાવરણીય વિસ્તાર છે. અહીં થતી પર્યાવરણીય અસરો નદીઓના પ્રવાહ અને પાણીની ઉપલબ્ધતા દ્વારા ભારત, નેપાળ, ભૂટાન, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાન જેવા દેશો સુધી અસર પહોંચાડી શકે છે.
આગળનો સમય વધુ સાવચેતી માગે છે
નેપાળ હાલ એક આપત્તિમાંથી બહાર આવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે ત્યારે ફરીથી વરસાદ અને પૂરનું જોખમ ઊભું થવું ચિંતાજનક છે. બચાવ ટીમો માટે એક તરફ લાપતા લોકોને શોધવાનું કામ ચાલુ છે અને બીજી તરફ નવા પૂરથી લોકોને સુરક્ષિત રાખવાની જવાબદારી પણ આવી પડી છે.
નદીકાંઠાના અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને હવામાન વિભાગની ચેતવણીઓ પર નજર રાખવી જરૂરી છે. સ્થાનિક પ્રશાસન માટે પણ અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં આગોતરી ખસેડણી, સંચાર વ્યવસ્થા અને રાહત સામગ્રી તૈયાર રાખવી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
નેપાળની આ દુર્ઘટના ફરી એકવાર યાદ અપાવે છે કે હિમાલયના વિસ્તારોમાં કુદરતી આપત્તિ સામેની તૈયારી હવે માત્ર સ્થાનિક મુદ્દો રહી નથી. બદલાતા હવામાન અને વધતા અતિ-હવામાન જોખમોના યુગમાં મજબૂત આગાહી વ્યવસ્થા, ઝડપી બચાવ તંત્ર અને સરહદ પારના દેશો વચ્ચે વધુ સારો સહકાર જરૂરી બન્યો છે.
હાલ માટે સૌથી મોટો પડકાર લાપતા લોકોને શોધવાનો, અસરગ્રસ્ત પરિવારો સુધી મદદ પહોંચાડવાનો અને ફરીથી પૂર ન સર્જાય તે માટે જોખમવાળા વિસ્તારોમાં લોકોને સુરક્ષિત રાખવાનો છે. હજારો પરિવારો માટે આ સમય રાહ, ચિંતા અને દુઃખથી ભરેલો છે. આપત્તિનો અંત પાણી ઉતરી જવાથી નહીં, પરંતુ અસરગ્રસ્ત લોકોનું જીવન ફરી સામાન્ય બને ત્યારે જ માનવામાં આવશે.
