મોહન ભાગવતનું નિવેદન: સંઘની કાર્યપદ્ધતિ, જાતિવાદ અને રાષ્ટ્રીય પડકારો પર RSS વડાનું મંથન
રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) ના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતે તાજેતરમાં આપેલા એક વિસ્તૃત નિવેદનમાં સંગઠનથી લઈને સમાજ અને રાષ્ટ્રના અનેક પેચીદા મુદ્દાઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો છે. તેમણે સંઘની આંતરિક કાર્યપદ્ધતિ, માતૃભાષાનું મહત્વ, ધર્માંતરણ, વસ્તી સંતુલન અને ઘૂસણખોરી જેવા વિષયો પર જે સ્પષ્ટતા કરી છે, તે ભારતના ભવિષ્યના સામાજિક માળખા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
RSS વડાની વરણી: જાતિ નહીં, યોગ્યતા મુખ્ય
મોહન ભાગવતે સૌથી મોટું નિવેદન સંઘના સર્વોચ્ચ પદ ‘સરસંઘચાલક’ ની વરણી અંગે આપ્યું હતું. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, “સંઘમાં પદ કે જવાબદારી જાતિ, વર્ગ કે પ્રદેશ જોઈને આપવામાં આવતી નથી.” તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે એવો કોઈ નિયમ નથી કે સરસંઘચાલક બ્રાહ્મણ, SC, ST કે અન્ય કોઈ ચોક્કસ જ્ઞાતિનો જ હોવો જોઈએ. સંઘમાં માત્ર એક હિન્દુ, સમર્પિત કાર્યકર અને કાર્ય માટે સૌથી યોગ્ય વ્યક્તિને જ આ જવાબદારી સોંપવામાં આવે છે. તેમણે મજાકિયા અંદાજમાં એમ પણ કહ્યું કે તેઓ પોતે કદાચ આ પદ માટે લાઈનમાં નહોતા, પણ સંજોગોવશાત્ તેમને આ જવાબદારી મળી છે.
સંસ્કૃતિ અને પ્રચાર વચ્ચેનો તફાવત
મોહન ભાગવતે સંઘની કાર્યપદ્ધતિ સમજાવતા કહ્યું કે, “સંઘ પ્રચાર પર નહીં પણ સંસ્કાર પર ચાલે છે.” ઘણીવાર પ્રશ્ન ઉઠે છે કે સંઘ પોતાનો પ્રચાર કેમ નથી કરતું? તેના જવાબમાં તેમણે કહ્યું કે વ્યક્તિગત પ્રચાર ખ્યાતિ લાવે છે અને ખ્યાતિ ઘણીવાર અહંકારને જન્મ આપે છે, જે સામાજિક કાર્ય માટે હાનિકારક છે. સંઘમાં વ્યક્તિ પૂજાને બદલે કાર્ય અને મૂલ્યોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે, જે સંગઠનની મજબૂતીનું કારણ છે.
ભાષા અને શિક્ષણ: માતૃભાષાનો મહિમા
શિક્ષણ અને ભાષાના મુદ્દે મોહન ભાગવતે ખૂબ જ સંતુલિત દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે, “તમારે અંગ્રેજી એટલું સારું શીખવું જોઈએ કે અંગ્રેજો પણ તમને સાંભળવા ટિકિટ લે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તમે તમારી માતૃભાષાને ભૂલી જાઓ.” તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે RSS ના આંતરિક વ્યવહાર અને પરિવારમાં માત્ર માતૃભાષાનો જ ઉપયોગ થશે. અંગ્રેજી એક ભાષા તરીકે ઉપયોગી હોઈ શકે છે, પરંતુ તે સંસ્કૃતિ કે જીવનશૈલીનો ભાગ ન બનવી જોઈએ.
૭૫ વર્ષની વય અને લોહીના છેલ્લા ટીપા સુધી સેવા
મોહન ભાગવત પોતે ૭૫ વર્ષના થયા છે. તેમણે સ્વીકાર્યું કે તેમણે નિવૃત્તિની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી, પરંતુ કાર્યકરોના આગ્રહને વશ થઈને તેઓ સેવા ચાલુ રાખી રહ્યા છે. તેમણે સંઘની પરંપરા યાદ અપાવતા કહ્યું કે, “હું પદ પરથી નિવૃત્ત થઈ શકું છું, પણ કાર્યમાંથી નહીં.” RSS માં કાર્યકર લોહીના છેલ્લા ટીપા સુધી સમાજની સેવા કરવા માટે સંકલ્પબદ્ધ હોય છે.
મુસ્લિમ સમાજ અને સામાજિક સમરસતા
સંઘ અને મુસ્લિમ સમાજ વચ્ચેના સંબંધો પર બોલતા તેમણે એક સચોટ ઉદાહરણ આપ્યું. તેમણે કહ્યું કે, “જેમ આપણી જીભ ક્યારેક દાંતની વચ્ચે આવી જાય છે, તો આપણે દાંત તોડી નાખતા નથી.” મુસ્લિમ સમુદાય પણ ભારતીય સમાજનો જ એક હિસ્સો છે. સ્વયંસેવકો મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં જઈને સેવા કરે છે અને તેમને કોઈ અલગ અસ્તિત્વ તરીકે જોવામાં આવતા નથી. આ વિધાન સામાજિક સમરસતાના દિશામાં એક મોટું પગલું માનવામાં આવે છે.
વસ્તી, ધર્માંતરણ અને ઘૂસણખોરી
વસ્તી વધારાના મુદ્દે તેમણે કહ્યું કે બાળકોની સંખ્યા કરતાં તેમનો ઉછેર અને સંસ્કારો વધુ મહત્વના છે. ધર્માંતરણ અંગે તેમનો અભિપ્રાય સ્પષ્ટ હતો કે શ્રદ્ધા વ્યક્તિગત વિષય છે, પરંતુ બળજબરી કે લાલચ આપીને કરાતું ધર્માંતરણ ગુનો છે. આવા કિસ્સામાં ‘ઘર વાપસી’ કરનારાઓને સમાજે ગૌરવપૂર્વક સ્વીકારવા જોઈએ.
ઘૂસણખોરીના મુદ્દે તેમણે સરકારને સલાહ આપી કે સરહદોની રક્ષા અને ઘૂસણખોરોની ઓળખ કરીને તેમને દેશનિકાલ કરવાની જવાબદારી રાજ્યની છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે દેશમાં ઉપલબ્ધ રોજગાર પર પહેલો હક ભારતના નાગરિકોનો છે, પછી તે હિન્દુ હોય કે મુસ્લિમ. વિદેશી ઘૂસણખોરોને કારણે સ્થાનિક લોકોના હક છીનવાવા જોઈએ નહીં.
આર્થિક દ્રષ્ટિકોણ અને અનામત
દેશના અર્થતંત્ર અંગે તેમણે ‘હ્યુમન ટેકનોલોજી’ અને સ્થાનિક ઉત્પાદન પર ભાર મૂક્યો. તેમણે કહ્યું કે એવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ જ્યાં દરેક હાથને કામ મળે. અનામત (Reservation) ના મુદ્દે તેમણે સંઘનો વર્ષો જૂનો પક્ષ ફરી દોહરાવ્યો કે, સંઘ બંધારણીય અનામતનું સંપૂર્ણ સમર્થન કરે છે. જ્યાં સુધી સમાજમાં અસમાનતા છે અને જે લોકો પાછળ રહી ગયા છે તેમને ઉપર લાવવાની જવાબદારી સમાજની છે, ત્યાં સુધી અનામત અનિવાર્ય છે.
રાજકારણ અને સોશિયલ મીડિયાની જવાબદારી
રાજકારણીઓ વિશે વાત કરતા તેમણે કહ્યું કે તેઓ ઘણીવાર જાતિવાદી નથી હોતા પણ મતોના ગણિતને કારણે તેમને એવું વર્તન કરવું પડે છે. તેથી, સમાજે જાગૃત થવું પડશે જેથી મતોનું વિભાજન ન થાય. સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં દરેક વ્યક્તિએ પોતાના શબ્દો અને વિચારોમાં સાવધાની રાખવી જોઈએ, જેથી સમાજમાં વિખવાદ ન ફેલાય.
નિષ્કર્ષ: મોહન ભાગવતના આ તમામ મંતવ્યો એક સક્ષમ, સંગઠિત અને ભેદભાવ મુક્ત ભારતની કલ્પના રજૂ કરે છે. તેમના મતે, જે વિચારો કે રૂઢિઓ હવે સુસંગત નથી તેને શાંતિપૂર્ણ રીતે છોડી દેવી જોઈએ અને રાષ્ટ્રહિતને સર્વોપરી ગણવું જોઈએ.
