શું ભારત અમેરિકાના દબાણમાં પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા જોખમમાં મૂકી રહ્યું છે?
૨૬ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬ના આજના આંતરરાષ્ટ્રીય જિઓ-પોલિટિક્સ અને એનર્જી માર્કેટમાં એક મોટો વળાંક જોવા મળી રહ્યો છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની કડક વ્યાપારી નીતિઓ અને રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ વચ્ચે ભારત અને ચીનની તેલ ખરીદીની વ્યૂહરચનામાં મોટો તફાવત સર્જાયો છે. આ સ્થિતિનો સૌથી વધુ ફાયદો ઈરાન અને ચીન ઉઠાવી રહ્યા હોય તેમ લાગી રહ્યું છે.
વૈશ્વિક તેલ બજારમાં અત્યારે એક અજીબ વિરોધાભાસ જોવા મળી રહ્યો છે. એક તરફ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અને ઈરાન પરના પશ્ચિમી પ્રતિબંધો ચાલુ છે, તો બીજી તરફ અમેરિકામાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પુનરાગમન બાદ ટેરિફ અને પ્રતિબંધોની ધમકીઓએ ભારત જેવા દેશોને સાવધ કરી દીધા છે. આ પરિસ્થિતિમાં ભારત રશિયન તેલથી અંતર જાળવી રહ્યું છે, જેનો સીધો લાભ પાડોશી દેશ ચીન ઉઠાવી રહ્યો છે.
ભારતની રશિયન તેલ આયાતમાં ૪૦% નો ઘટાડો
એનર્જી રિસર્ચ ફર્મ રાયસ્ટાડ એનર્જી (Rystad Energy) ના તાજા અહેવાલ મુજબ, ભારતની રશિયન તેલની આયાત જાન્યુઆરીની સરખામણીએ ફેબ્રુઆરીમાં ૪૦% ઘટીને પ્રતિદિન ૬ લાખ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અમેરિકાના દબાણ અને સંભવિત પ્રતિબંધોના જોખમને કારણે ભારતીય રિફાઇનરીઓ હવે રશિયન તેલ ખરીદવામાં સાવધાની રાખી રહી છે.
ચીન માટે તક: સસ્તા તેલની લૂંટફાટ
જ્યારે ભારતે પીછેહઠ કરી, ત્યારે ચીને રશિયન તેલ માટેની સ્પર્ધા ઓછી થતા તેનો મહત્તમ લાભ લીધો છે.
ભારે ડિસ્કાઉન્ટ: રશિયાનું યુરલ્સ ગ્રેડ તેલ અત્યારે વૈશ્વિક બ્રેન્ટ ક્રૂડ કરતા પ્રતિ બેરલ ૧૨ ડોલર સસ્તું મળી રહ્યું છે.
ઈરાની તેલનો ફાયદો: ઈરાનનું તેલ પણ વૈશ્વિક ભાવ કરતા ૧૧ ડોલર નીચે ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે.
આયાતનો રેકોર્ડ: ફેબ્રુઆરીના પ્રથમ ૧૮ દિવસમાં ચીન બંદરો પર રશિયન તેલનું આગમન વધીને પ્રતિદિન ૨૦.૯ લાખ બેરલ થયું છે, જે જાન્યુઆરી કરતા ૨૦% વધુ છે.
ઈરાનનો વ્યૂહાત્મક ભંડાર
ઈરાને પણ આ તણાવનો લાભ લઈને ચીન સાથેના સંબંધો મજબૂત કર્યા છે. ડેટા ફર્મ કેપ્લરના જણાવ્યા અનુસાર, દરિયામાં તરતા ટેન્કરોમાં ઈરાની તેલનો ભંડાર જે ફેબ્રુઆરીની શરૂઆતમાં ૩૩ મિલિયન બેરલ હતો, તે હવે વધીને ૪૮ મિલિયન બેરલ થઈ ગયો છે. આ તેલનો મોટો હિસ્સો ચીન તરફ રવાના થવાની તૈયારીમાં છે.
શું એશિયન માર્કેટનું સંતુલન બદલાશે?
નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો ભારત રશિયન અને ઈરાની તેલથી અંતર જાળવવાનું ચાલુ રાખશે અને ચીન આ સસ્તા તેલનો ભંડાર ભરી લેશે, તો એશિયન ઉર્જા બજારમાં ચીનનું વર્ચસ્વ વધી જશે. ચીની રિફાઇનરીઓને સસ્તું ક્રૂડ મળવાથી તેમની ઉત્પાદન ક્ષમતા અને નિકાસ શક્તિ વધશે, જે ભારત માટે સ્પર્ધાત્મક પડકાર ઉભો કરી શકે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે તેલના શિપિંગ રૂટ અને ભૂ-રાજકીય સમીકરણો બદલાઈ રહ્યા છે. ભારત માટે પડકાર એ છે કે તે અમેરિકા સાથેના વ્યૂહાત્મક સંબંધો અને પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા (Energy Security) વચ્ચે કેવી રીતે સંતુલન જાળવે છે. બીજી તરફ, ચીન કોઈપણ નૈતિક કે રાજકીય દબાણ વગર માત્ર આર્થિક ફાયદા પર ધ્યાન આપી રહ્યું છે, જે તેને ઉર્જા ક્ષેત્રે સમૃદ્ધ બનાવી રહ્યું છે.
