ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ હવે હાઈ-ટેક! ‘SACHET’ સિસ્ટમ કેવી રીતે બચાવશે તમારો જીવ?
શું છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં તમારા ફોન પર પણ અચાનક એક જોરદાર બીપ અથવા વાઈબ્રેશન સાથે કોઈ સંદેશ આવ્યો છે? જો હા, તો શક્ય છે કે તમે એક ક્ષણ માટે ચોંકી ગયા હશો. પરંતુ માનજો, આ કોઈ ટેકનિકલ ખામી કે કોઈ હેકરની ચાલ નહોતી. આ ભારત સરકારની એ મહત્વાકાંક્ષી તૈયારીનો ભાગ હતો, જે આવનારા સમયમાં કુદરતી આફતો દરમિયાન તમારી અને તમારા પરિવારની જાન બચાવવાનું કામ કરશે.
આજના ડિજિટલ યુગમાં જ્યાં બધું જ આપણી આંગળીના ટેરવે છે, ભારત સરકારે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન (Disaster Management) ને પણ હાઈ-ટેક બનાવી દીધું છે. આ નવી પ્રણાલીનું નામ છે— SACHET. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ ‘સચેત’ સિસ્ટમ શું છે, કેવી રીતે કામ કરે છે અને શા માટે તે દરેક ભારતીયના મોબાઈલમાં એક સુરક્ષા કવચ સમાન છે.
આખરે શું છે આ SACHET સિસ્ટમ?
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ‘સચેત’ એક એવું નેશનલ પ્લેટફોર્મ છે જેને કોઈ પણ કટોકટી અથવા આપત્તિના સમયે સામાન્ય જનતાને તાત્કાલિક એલર્ટ મોકલવા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે. પછી ભલે તે ચક્રવાત હોય, પૂર હોય, ભૂકંપ હોય કે ખરાબ હવામાનની ચેતવણી—આ સિસ્ટમ સુનિશ્ચિત કરે છે કે જોખમ આવતા પહેલા માહિતી તમારા સુધી પહોંચી જાય.
તેને Centre for Development of Telematics (C-DOT) દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું છે, જે ટેલિકોમ વિભાગ હેઠળ આવે છે. તેની કામગીરીની જવાબદારી National Disaster Management Authority (NDMA) પાસે છે. આ એક એવી ટેકનોલોજી છે જે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો (Common Alerting Protocol – CAP) પર આધારિત છે, જેનો અર્થ છે કે તે વિશ્વની સૌથી અદ્યતન ચેતવણી પ્રણાલીઓમાંની એક છે.
તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
તે કેવી રીતે કામ કરે છે? અવારનવાર આપત્તિઓના સમયે સૌથી મોટો પડકાર એ હોય છે કે લોકોને ખૂબ જ ઓછા સમયમાં કેવી રીતે સતર્ક કરવા. ‘સચેત’ આ જ પડકારનું સમાધાન છે. તેના કામ કરવાની રીત ઘણી રસપ્રદ છે:
1. લોકેશન જ છે તેની તાકાત: આ સિસ્ટમની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે ‘લોકેશન-બેઝ્ડ’ (Location-based) છે. ધારો કે ચક્રવાત ગુજરાતના કોઈ ખાસ જિલ્લામાં આવવાનું છે, તો આ એલર્ટ ફક્ત તે જ વિસ્તારમાં હાજર મોબાઈલ ટાવરના દાયરામાં આવતા લોકોને જ મોકલવામાં આવશે. મુંબઈ કે દિલ્હીમાં બેઠેલા લોકોને આ મેસેજ નહીં મળે, જેનાથી બિનજરૂરી ગભરાટ ફેલાતો નથી.
2. સેલ બ્રોડકાસ્ટ (Cell Broadcast) ટેકનોલોજી: પહેલા એલર્ટ ફક્ત SMS દ્વારા મોકલવામાં આવતા હતા, પરંતુ ભીડભાડ વાળા વિસ્તારોમાં SMS ઘણીવાર મોડા પહોંચતા હતા. હવે તેમાં ‘સેલ બ્રોડકાસ્ટ’ ટેકનોલોજી ઉમેરવામાં આવી છે. આ રેડિયો તરંગોની જેમ કામ કરે છે, જેમાં એક જ સમયે એક આખા વિસ્તારના તમામ ફોન પર મેસેજ ‘ફ્લેશ’ થાય છે. આના માટે નેટવર્ક પર દબાણ (Congestion) ની ચિંતા રહેતી નથી.
3. ભાષાની કોઈ દીવાલ નહીં: ભારત જેવા વિવિધતા ધરાવતા દેશમાં જ્યાં દર થોડા કિલોમીટરે ભાષા બદલાય છે, ત્યાં ચેતવણી પણ સ્થાનિક હોવી જોઈએ. SACHET સિસ્ટમ હાલમાં લગભગ 19 ભારતીય ભાષાઓમાં એલર્ટ મોકલી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે એક ખેડૂત પોતાની સ્થાનિક ભાષામાં સમજી શકશે કે તેણે ક્યારે સુરક્ષિત સ્થળે જવાનું છે.
શું તાજેતરમાં આવેલા એલર્ટથી ડરવાની જરૂર હતી?
તાજેતરમાં જે દેશવ્યાપી ટેસ્ટિંગ થયું, તેમાં ઘણા લોકોના ફોન પર તેજ બીપ સાથે મેસેજ ફ્લેશ થયા. આ એક ‘મોક ડ્રિલ’ અથવા ટ્રાયલ જેવું હતું. સરકાર એ ચકાસવા માંગતી હતી કે શું સિસ્ટમ એક સાથે કરોડો લોકો સુધી પહોંચી શકે છે કે નહીં. જો તમારી પાસે પણ આવો મેસેજ આવ્યો હતો, તો તેનો અર્થ એ છે કે તમારું ઉપકરણ અને નેટવર્ક આ સુરક્ષા પ્રણાલી સાથે સંપૂર્ણપણે જોડાયેલું છે. ભવિષ્યમાં જો ખરેખર કોઈ જોખમ આવશે, તો તમારો ફોન તમને આ જ રીતે સતર્ક કરશે.
અત્યાર સુધીની સફર: અબજો મેસેજ અને લાખો જીવ
સરકારી આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો આ સિસ્ટમ પહેલેથી જ જમીન પર તેની અસર બતાવી ચૂકી છે. અત્યાર સુધી અબજોની સંખ્યામાં મેસેજ મોકલવામાં આવ્યા છે. ‘બિપરજોય’ કે ‘મિચૌંગ’ જેવા મોટા સંકટો દરમિયાન, આ સિસ્ટમે દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સમયસર સુરક્ષિત સ્થળોએ ખસી જવામાં મદદ કરી છે. હવામાન વિભાગ (IMD) તરફથી જેવી કોઈ ચેતવણી આવે છે, NDMA તેને ‘સચેત’ દ્વારા સંબંધિત વિસ્તારો સુધી પહોંચાડી દે છે.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપનમાં ટેકનોલોજીની નવી છલાંગ
ભારત પહેલાથી જ આપત્તિઓનો સામનો કરવામાં ઘણું સક્ષમ રહ્યું છે, પરંતુ SACHET ના આવવાથી હવે આપણે ‘બચાવ’ (Response) થી ‘તૈયારી’ (Prevention) તરફ વધી ગયા છીએ. આ સિસ્ટમ માત્ર માણસોના જીવ બચાવે છે એવું નથી, પરંતુ પશુધન અને મિલકતના નુકસાનને ઘટાડવામાં પણ મદદ કરે છે.
ટેકનોલોજીનો સાચો હેતુ ત્યારે જ સફળ થાય છે જ્યારે તે સામાન્ય માણસની સુરક્ષામાં કામ આવે. SACHET સિસ્ટમ આજે દરેક સ્માર્ટફોનને એક ‘લાઈફ ગાર્ડ’ માં ફેરવી રહી છે. તો હવે પછી જ્યારે તમારા ફોન પર આવી કોઈ ચેતવણી આવે, તો તેને નજરઅંદાજ ન કરો, પરંતુ તેમાં આપેલા નિર્દેશોનું પાલન કરો. યાદ રાખો, જાણકારી જ સૌથી મોટો બચાવ છે.
