ChatGPT પર મોટો કાનૂની સંકટ: બાળકોની સુરક્ષા અને ડેટા પ્રાઈવસીના ઉલ્લંઘન બદલ OpenAI સામે કેસ
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ક્ષેત્રની દિગ્ગજ કંપની ઓપનએઆઈ (OpenAI) અને તેના મુખ્ય અગ્રણી સેમ ઓલ્ટમેન ફરી એકવાર મોટા વિવાદમાં ઘેરાયા છે. અમેરિકાના ૮ રાજ્યોએ સંયુક્તપણે ઓપનએઆઈ વિરુદ્ધ કાનૂની લડાઈ શરૂ કરી છે અને કંપની પર ગંભીર આરોપો મૂક્યા છે. આ રાજ્યોનો મુખ્ય આક્ષેપ છે કે ઓપનએઆઈ કંપનીએ ચેટજીપીટી (ChatGPT) વિકસાવતી વખતે માનવ સુરક્ષા અને જોખમોને નજરઅંદાજ કરીને માત્ર ને માત્ર પોતાના નફાને પ્રાથમિકતા આપી છે.
આ કાયદાકીય ફરિયાદો ૧૪ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ અલગ-અલગ દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ મુકદ્દાઓ દ્વારા કંપની પર ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરવાનો, બાળકો અને અન્ય સંવેદનશીલ વપરાશકર્તાઓને જોખમમાં મૂકવાનો તેમજ રાજ્યના ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદાઓનું ઉલ્લંઘન કરવાનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે. આજના ટેક્નોલોજી યુગમાં આ એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને મોટો મુદ્દો બની ગયો છે.
કયા ૮ રાજ્યોએ નોંધાવ્યો વિરોધ? અને કઈ બાબતો પર ઉઠાવ્યા સવાલો?
ઓપનએઆઈ સામે કાનૂની પગલાં લેનારા આ ૮ રાજ્યોમાં આયોવા (Iowa), કેન્સાસ (Kansas), નેબ્રાસ્કા (Nebraska), વેસ્ટ વર્જિનિયા (West Virginia), અરકાનસાસ (Arkansas), એરિઝોના (Arizona), ઇડાહો (Idaho) અને મોન્ટાના (Montana) નો સમાવેશ થાય છે. ‘રોઇટર્સ’ (Reuters) ના અહેવાલ મુજબ, આ રાજ્યો અદાલતમાં દંડની રકમ વસૂલવા અને કંપની સામે કડક આદેશો જારી કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે, જેથી કંપની ચેટજીપીટીની સુરક્ષા અંગે ખોટા કે ભ્રામક દાવાઓ કરી શકે નહીં. એટલું જ નહીં, કેટલીક ફરિયાદોમાં સગીરો પાસેથી કાયદાકીય મંજૂરી વિના એકત્રિત કરવામાં આવેલી અંગત માહિતીને તાત્કાલિક ડિલીટ કરવાની પણ માંગ કરવામાં આવી છે.
રાજ્યોનું કહેવું છે કે ઓપનએઆઈએ ચેટજીપીટીને એકદમ સુરક્ષિત અને યુવાનો માટે યોગ્ય ટૂલ તરીકે પ્રમોટ કર્યું છે, પરંતુ તેના સંભવિત ખતરા અને જોખમો વિશે ગ્રાહકોને ક્યારેય સ્પષ્ટપણે વાકેફ કર્યા નથી. આ અરજીઓમાં સંવેદનશીલ વ્યક્તિઓ સાથે ચેટબોટના વર્તન અંગે ગંભીર ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. એવા પણ આરોપો છે કે આ બોટ લોકોની માનસિક ભ્રમણાઓને વધારી શકે છે, જોખમી તબીબી સલાહ આપી શકે છે, તાર્કિક વિચારસરણી (critical thinking) ને નબળી પાડી શકે છે અને અનિચ્છનીય સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.
ખોટી સલાહ અને ગંભીર અકસ્માતોની આશંકા: અગાઉના કેસોનો ઉલ્લેખ
આ મુકદ્દાઓમાં ઓપનએઆઈ સામે અગાઉના કેટલાક દુર્ઘટનાત્મક કેસોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. પીડિત પરિવારો દ્વારા કંપની વિરુદ્ધ ખોટી રીતે મોત થવાના (wrongful-death) કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ચેટજીપીટી સાથેના જોડાણ અને તેની વાતોને કારણે તેમના સ્વજનોએ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા છે. જો કે, આ આરોપો હજુ પણ કાનૂની તપાસના ઘેરામાં છે અને માત્ર તેના આધારે કંપનીને સીધી જવાબદાર ઠેરવી શકાતી નથી, પરંતુ તેનાથી AI ના દુરુપયોગના ખતરા ચોક્કસપણે ઉજાગર થાય છે.
એરિઝોના રાજ્યના મુકદ્દામાં ‘ધ વર્જ’ (The Verge) ના અહેવાલો ટાંકીને જણાવવામાં આવ્યું છે કે ઓપનએઆઈ ધીમે-ધીમે પોતાના મૂળ જનહિતના મિશનથી દૂર થઈ રહી છે. કંપનીના વ્યાપારી હિતો અને નફાખોરી એટલી હદે વધી ગઈ છે કે તેના કારણે વપરાશકર્તાઓની મૂળભૂત સુરક્ષા અને માપદંડો પાછળ રહી ગયા છે.
બાળકોનો ડેટા ચોરાવવાનો ડર અને સાયબર સુરક્ષાના સવાલો
માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને નુકસાનના જોખમો ઉપરાંત, આ ફરિયાદોમાં બાળકોના ડેટા સુરક્ષાને લઈને પણ આકરા પ્રહારો કરવામાં આવ્યા છે. રાજ્યોનો આરોપ છે કે કંપનીએ સગીરોના પર્સનલ ડેટા પર્યાપ્ત સુરક્ષા વિના જ એકત્રિત કર્યા છે અને બાળકો આ ટેક્નોલોજીનો સરળતાથી ઉપયોગ ન કરી શકે તે માટે પૂરતા નિયંત્રણો રાખવામાં નિષ્ફળ રહી છે.
આ ઉપરાંત, AI સાથે જોડાયેલી સાયબર સુરક્ષાની હાલની ઘટનાઓ પણ કંપનીની રિસ્ક મેનેજમેન્ટ પદ્ધતિઓ પર સવાલિયા નિશાન ઊભા કરે છે. અલબત્ત, યુઝર સેફ્ટી અને ડેટા કલેક્શનના આ તમામ ગંભીર આરોપોની આગામી સમયમાં કાનૂની પ્રક્રિયા દ્વારા જ ઊંડાણપૂર્વક ચકાસણી કરવામાં આવશે.
ઓપનએઆઈનો બચાવ: સુરક્ષા કવચ મજબૂત કરવાનો દાવો
આ સમગ્ર વિવાદ અને કાનૂની કાર્યવાહી વચ્ચે ઓપનએઆઈએ પોતાની સ્પષ્ટતા આપી છે. ‘ધ વર્જ’ના રિપોર્ટ મુજબ, ઓપનએઆઈના પ્રવક્તા ડ્રૂ પુસાટેરી (Drew Pusateri) એ જણાવ્યું હતું કે કંપનીએ પહેલાથી જ ઉંમર પ્રમાણેના સુરક્ષા સુરક્ષાઓ (age-specific protections) રજૂ કરી દીધા છે અને ભવિષ્યમાં પણ તેને વધુ સઘન બનાવવામાં આવશે.
પ્રવક્તાએ પોતાના નિવેદનમાં સ્વીકાર્યું છે કે કોઈ પણ સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે નિર્દોષ કે પરફેક્ટ હોતી નથી, પરંતુ કંપની સુરક્ષા ધોરણોને સુધારવા માટે નિષ્ણાતો સાથે સતત કામ કરી રહી છે. પેરેંટલ કંટ્રોલ, બ્રેક રિમાઇન્ડર્સ અને ઉંમર અનુસાર મોડેલ પ્રોટેક્શન જેવા સુરક્ષા પગલાંને વધુ સક્ષમ બનાવવા માટે કંપની પ્રતિબદ્ધ છે. આગામી દિવસોમાં આ કાનૂની લડાઈ AI ઉદ્યોગના ભવિષ્ય અને નિયમોની દિશા નક્કી કરવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવશે.
