પાંચ દાયકાની સાધનાનું ફળ: વડોદરામાં સૌરાષ્ટ્રના મોતીકામ–ભરતકામ માટે અનોખું મ્યુઝિયમ
ગુજરાતની સંસ્કારનગરી વડોદરાના આંગણે સૌરાષ્ટ્રની લુપ્ત થતી કલાને જીવંત રાખવા માટે એક ઐતિહાસિક પહેલ કરવામાં આવી છે. અહીં સૌરાષ્ટ્રના પ્રાચીન મોતીકામ અને ભરતકામ માટે સમર્પિત દેશના પ્રથમ હોમ મ્યુઝિયમ અને એક્ટિવિટી સેન્ટરનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું છે. આ અનોખું મ્યુઝિયમ વર્ષોની મહેનત અને આપણી વિરાસતને જાળવી રાખવાની અદમ્ય ઈચ્છાશક્તિનું પરિણામ છે.
આ સંગ્રહાલય પાછળની વાર્તા પાંચ દાયકા જૂની છે, જ્યારે ડૉ. ગીતા શેઠ ભટ્ટે દિલ્હી અને ગોવા જેવા સ્થળોએ સૌરાષ્ટ્રના અમૂલ્ય મોતીકામને માત્ર સામાન્ય સ્મૃતિચિન્હ તરીકે વેચાતા જોયા હતા. કલાના આ નમૂનાઓને તોડી-મરોડીને વેચાતા જોઈ તેમને અત્યંત દુઃખ થયું હતું. તે સમયે તેમણે સંકલ્પ કર્યો હતો કે આ અદભૂત સર્જનોને લુપ્ત થતા બચાવી આવનારી પેઢીઓ માટે સુરક્ષિત રાખવામાં આવશે.
ઇટાલીના મોતી અને સૌરાષ્ટ્રની નારીનું અદભૂત કૌશલ્ય
ત્રણ સદીઓ પહેલા ઇટાલીથી કાચના ઝીણા મોતી આફ્રિકાના રસ્તે સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યા હતા, જેને સ્થાનિક મહિલાઓએ પોતાની કલાત્મક સૂઝબૂઝથી અદભૂત શણગારમાં પરિવર્તિત કર્યા હતા. આ મોતીકામ માત્ર ઘરેણાં નહોતા પરંતુ દીકરીઓના કરિયાવરનો એક અમૂલ્ય હિસ્સો અને ભાવનાત્મક વારસો હતા. દરેક નમૂનો તે સમયની સામાજિક ઓળખ અને કલા પ્રત્યેની અતૂટ શ્રદ્ધાનું પ્રતિબિંબ પાડતા હતા.
સમય સાથે બદલાતી કલા અને સંરક્ષણનો સંઘર્ષ
ભારતની આઝાદી પછી સ્થાનિક સ્તરે મોતીનું ઉત્પાદન શરૂ થયું હોવા છતાં, ઇટાલિયન મોતી જેવી ચમક અને ઝીણવટભર્યું કામ ધીમે ધીમે ઓછું થવા લાગ્યું હતું. વ્યાપારીકરણ અને અવગણનાને કારણે આ પરંપરાગત લોકકલા અદૃશ્ય થવાની અણી પર હતી. આ નુકસાન અટકાવવા ડૉ. ભટ્ટે ૫૦ વર્ષ સુધી સૌરાષ્ટ્રના અંતરિયાળ ગામડાઓમાં ભ્રમણ કરીને મોતીકામ અને હાથવણાટના દુર્લભ નમૂનાઓ એકત્રિત કર્યા છે.
વડોદરામાં કલાકારો અને સંશોધકો માટે નવું સરનામું
તાજેતરમાં ૮ જાન્યુઆરીના રોજ વારસો ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ દ્વારા આ હોમ મ્યુઝિયમના દ્વાર સૌ માટે ખોલવામાં આવ્યા છે. આ કેન્દ્રમાં કલાકારો, સંશોધકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે મફત પ્રવેશની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે જેથી તેઓ આ પ્રાચીન કલા પર અભ્યાસ કરી શકે. આ મ્યુઝિયમ માત્ર સંગ્રહસ્થાન નથી પરંતુ જૂની અને નવી પેઢીને જોડતી એક કડી છે જે પરંપરાગત હસ્તકલા પ્રત્યે આદર જગાડે છે.
લુપ્ત થતી પરંપરાને પુનર્જીવિત કરવાની મથામણ
સંસ્કારનગરી વડોદરાના સાંસ્કૃતિક નકશા પર આ હોમ મ્યુઝિયમ એક નવું સીમાચિન્હ સાબિત થશે. લોક પરંપરાઓ જ્યારે શાંતિથી વિખરાઈ રહી છે ત્યારે આ સંસ્થા સંરક્ષણની મશાલ બનીને ઊભી છે. આ પહેલથી સૌરાષ્ટ્રના મોતીકામ અને ભરતકામની કલાને ફરીથી ખીલવાની તક મળશે અને આપણી સાંસ્કૃતિક વિરાસત આવનારા અનેક વર્ષો સુધી ગૌરવ સાથે જીવંત રહેશે.
