શાકંભરી નવરાત્રિ 2025: ક્યારથી શરૂ થશે પ્રકૃતિની દેવીનો ઉત્સવ? જાણો તિથિ, મહત્ત્વ અને પૂજા વિધિ
હિંદુ ધર્મમાં વર્ષમાં ચાર મુખ્ય નવરાત્રિ ઉજવવામાં આવે છે – ચૈત્ર અને શારદીય નવરાત્રિ (માઁ દુર્ગાને સમર્પિત) તથા બે ગુપ્ત નવરાત્રિ (આષાઢ અને માઘ માસમાં 10 મહાવિદ્યાઓની પૂજા). પરંતુ આ સિવાય, પૌષ માસ માં પણ એક વિશેષ નવરાત્રિ ઉજવવામાં આવે છે, જેને શાકંભરી નવરાત્રિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પર્વ દેવી ભગવતીના જ સ્વરૂપ, માઁ શાકંભરીને સમર્પિત છે.
આ નવરાત્રિ દરમિયાન, પાક, શાકભાજી અને વનસ્પતિઓની દેવીની આરાધના કરવામાં આવે છે, જેથી પૃથ્વી પર અન્ન-ધનનો અભાવ ન રહે અને કૃષિ સમૃદ્ધિ જળવાઈ રહે.
શાકંભરી નવરાત્રિ 2025: તિથિ અને અવધિ
શાકંભરી નવરાત્રિ 2025: તિથિ અને અવધિશાકંભરી નવરાત્રિ પૌષ માસના શુક્લ પક્ષની અષ્ટમી તિથિથી શરૂ થઈને પૂનમની તિથિ સુધી ઉજવવામાં આવે છે. આ અન્ય મુખ્ય નવરાત્રિની જેમ 9 દિવસની ન હોતાં, માત્ર 8 દિવસ ની હોય છે.
| પર્વ | તિથિ |
| શાકંભરી નવરાત્રિ પ્રારંભ | 28 ડિસેમ્બર 2025 (પૌષ શુક્લ અષ્ટમી) |
| શાકંભરી નવરાત્રિ સમાપ્ત | 3 જાન્યુઆરી 2026 (પૌષ પૂનમ) |
આ ઉત્સવ મુખ્યત્વે ભારતના ઘણા ભાગો જેવા કે રાજસ્થાન, કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં ખૂબ જ ધામધૂમ અને હર્ષોલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
-
પ્રથમ દિવસનું નામ: આ નવરાત્રિનો પ્રથમ દિવસ બનાદા અષ્ટમી ના નામથી ઓળખાય છે.
-
અંતિમ દિવસનું નામ: નવરાત્રિનો છેલ્લો દિવસ શાકંભરી પૂનમ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
કોણ છે માઁ શાકંભરી?
ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, માઁ શાકંભરી દેવી ભગવતી (દુર્ગા) નું જ એક સ્વરૂપ છે. તેમને મુખ્યત્વે વનસ્પતિની દેવી કહેવામાં આવે છે.
-
અવતારનું કારણ: દેવી ભગવતીએ પૃથ્વી પર આવેલા ભયંકર દુષ્કાળ અને ખાદ્ય સંકટમાંથી મુક્તિ અપાવવા માટે દેવી શાકંભરીના રૂપમાં અવતાર લીધો હતો.
-
સ્વરૂપ: માઁ શાકંભરીને શાકભાજી, ફળો તથા લીલા પાંદડાંની દેવી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમને અવારનવાર ફળો અને શાકભાજીના હરિયાળા વાતાવરણમાં બિરાજમાન દર્શાવવામાં આવે છે. માનવામાં આવે છે કે તેમણે પોતાના શરીર દ્વારા જ શાક (શાકભાજી) ઉત્પન્ન કરીને પૃથ્વીના જીવોનું ભરણ-પોષણ કર્યું હતું.
શાકંભરી નવરાત્રિ પૂજા વિધિ
શાકંભરી નવરાત્રિ પૂજા વિધિશાકંભરી નવરાત્રિના 8 દિવસોમાં માઁ ભગવતીના આ સ્વરૂપની પૂજા આ પ્રકારે કરવામાં આવે છે:
-
શુદ્ધતા અને સ્નાન: સવારે વહેલા ઉઠીને દૈનિક ક્રિયાઓમાંથી પરવારીને સ્નાન કરો અને સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરો.
-
પૂજા સ્થળની સફાઈ: પૂજા સ્થાનને સારી રીતે સાફ કરો.
-
જવ વાવવા (ઘટ સ્થાપનાનો આધાર): માટીના વાસણમાં જવના બીજ વાવો અને તેના પર થોડું પાણી છાંટો.
-
કલશ સ્થાપના: નવરાત્રિના પ્રથમ દિવસે (28 ડિસેમ્બર 2025) શુભ મુહૂર્તમાં કલશની સ્થાપના કરો. કલશને લાલ રંગના વસ્ત્રમાં વીંટીને પૂજા સ્થળ પર સ્થાપિત કરો.
-
સામગ્રી: કલશમાં ગંગાજળ ભરો અને તેના પર કેરીના પાંદડાં મૂકો, તેની ઉપર જટાવાળું નાળિયેર મૂકો. નાળિયેરમાં લાલ ચુંદડી અને કલાવા (મૌલી) બાંધો.
-
આરાધના: ફૂલ, માળા, રોલી, કપૂર અને અક્ષત (ચોખા) થી માઁ શાકંભરી (માઁ દુર્ગા) ની આરાધના કરો. આ 8 દિવસોમાં દુર્ગા સપ્તશતીનો પાઠ અથવા દેવીના મંત્રોનો જાપ કરવો શુભ માનવામાં આવે છે.
-
ઘટ વિસર્જન: નવરાત્રિના છેલ્લા દિવસે એટલે કે શાકંભરી પૂનમ (3 જાન્યુઆરી 2026) પર માતાની પૂજા કર્યા પછી વિધિ-વિધાનથી ઘટ વિસર્જન કરો અને વેદી પરથી કલશ ઉઠાવો.
શાકંભરી નવરાત્રિનું મહત્ત્વ
8 દિવસના આ પર્વનું મહત્ત્વ કૃષિ, સમૃદ્ધિ અને ખાદ્ય સુરક્ષા સાથે જોડાયેલું છે:
-
અન્ન-ધનનો ભંડાર: આ પર્વમાં માઁ શાકંભરીની પૂજા કરવાથી ભક્તોના ઘરમાં અન્ન-ધનનો ભંડાર ભરેલો રહે છે અને ક્યારેય ભોજન કે સંસાધનોની કમી થતી નથી.
-
ખેડૂતો માટે વિશેષ: આ પર્વ ખેડૂતો અને કૃષિ સાથે જોડાયેલા લોકો માટે વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તે પાકની સમૃદ્ધિ અને બહેતર ઉત્પાદનનું પ્રતીક છે.
-
ફળદ્રુપ જમીન: એવી માન્યતા છે કે દેવી શાકંભરીની કૃપાથી ખેતીની જમીન ફળદ્રુપ બને છે અને પર્યાવરણમાં સંતુલન જળવાઈ રહે છે.
-
ખાદ્ય સંકટમાંથી મુક્તિ: દેવી શાકંભરીની પૂજા આપણને ખાદ્ય સંકટ માંથી મુક્તિ અપાવે છે અને તે શિક્ષણ આપે છે કે જીવન અને પોષણ માટે પ્રકૃતિ અને વનસ્પતિઓ કેટલી મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
આ નવરાત્રિ પૌષ માસમાં પ્રકૃતિ અને દેવીના પોષણકારી સ્વરૂપનો આભાર માનવાનો સુંદર અવસર પૂરો પાડે છે.
