ઉજ્જડ જમીનને બનાવી દીધી હરિયાળી! ૧૨૩ બાળકોનું જીવન બદલનાર મહામાનવ
મહારાષ્ટ્રના અમરાવતી જિલ્લાના પરતવાડા નજીક આવેલું વઝાર ગામ આજે માત્ર એક ભૌગોલિક સ્થળ નથી, પરંતુ માનવતા, સન્માન અને વાત્સલ્યનું એક જીવંત પ્રતીક બની ચૂક્યું છે. એક સમયે જે જમીન એકદમ ઉજ્જડ અને ઉજ્જડ દ્રશ્યો ધરાવતી હતી, તે જમીન પર આજે હજારો બાળકો માટે આશા, આશ્રય અને સ્નેહનો સૂર્યોદય થયો છે. આ ભગીરથ પરિવર્તનના મુખ્ય શિલ્પી છે સામાજિક કાર્યકર શંકરબાબા પુંડલિકરાવ પાપળકર. તેમણે પોતાના જીવનના અનેક દાયકાઓ અનાથ, નિરાધાર અને દિવ્યાંગ બાળકોના પુનર્વસન માટે સમર્પિત કરી દીધા છે.
શંકરબાબા વઝાર ખાતે ‘લેટ અંબાડાસપંત વૈદ્ય મતિમંદ મૂકબધિર બેવારિસ બાલગૃહ’ નામની સંસ્થા ચલાવે છે. આ સંસ્થા એવા બાળકો માટે એક આજીવન આશ્રયસ્થાન છે જેમને સમાજે કે તેમના સ્વજનોએ તરછોડી દીધા છે. વર્ષ ૨૦૨૪ સુધીના આંકડા મુજબ, આ સંસ્થા ૧૨૩ બાળકોનું સુરક્ષિત ઘર બની ચૂકી છે. પરંતુ શંકરબાબાનું કાર્ય માત્ર આ બાળકોને રોટી, કપડાં અને મકાન આપવા પૂરતું સીમિત નથી. જે બાળકો જન્મથી પોતાના પરિવાર અને ઓળખથી વંચિત હતા, તેમને શંકરબાબાએ પિતાનો પ્રેમ આપ્યો છે. અનેક બાળકોના સરકારી દસ્તાવેજોમાં પિતાના સ્થાને શંકરબાબાનું નામ દર્જ છે. આ માત્ર એક કાગળ પરનું નામ નથી, પણ એ બાળકોને સમાજમાં એક સન્માનજનક ઓળખ અને આત્મગૌરવ આપવાનો એક અનોખો પ્રયાસ છે.
માત્ર સંસ્થા નહીં, પરંતુ એક સંગઠિત અને હૂંફાળો પરિવાર
શંકરબાબા પાપળકરની કાર્યશૈલી સામાન્ય સેવાભાવી સંસ્થાઓ કરતાં સાવ અલગ છે. તેમનું માનવું છે કે પુનર્વસનનો અર્થ માત્ર પ્રાથમિક જરૂરિયાતો પૂરી પાડવી એટલો જ નથી હોતો. તેમના આશ્રમમાં રહેતા બાળકોને શિક્ષણ, દૈનિક જવાબદારીઓ અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિયપણે ભાગ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. આ અભિગમને કારણે બાળકોમાં આત્મવિશ્વાસ, સ્વાવલંબન અને ગૌરવની લાગણી કેળવાય છે.
આ માનવતાવાદી દ્રષ્ટિકોણ આજે “વઝાર મોડેલ” તરીકે ઓળખાય છે. આ મોડેલ મુખ્યત્વે આત્મ-સહાય, પરસ્પર સહયોગ અને સ્વમાનભેર જીવન જીવવાના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે. અહીં દિવ્યાંગ બાળકોને દયા કે દાનના પાત્ર ગણવામાં આવતા નથી, પરંતુ તેમને સમાજના જવાબદાર નાગરિક તરીકે ઘડવામાં આવે છે. પદ્મ પુરસ્કારોની અધિકૃત પ્રશસ્તિમાં પણ આ વઝાર મોડેલની વિશેષ નોંધ લેવામાં આવી છે, જ્યાં બાળકો એકબીજાનો સહારો બનીને સન્માનજનક જીવન તરફ આગળ વધે છે.
આ સંસ્થાએ બાળકોને માત્ર બાળપણ સુધી જ સીમિત નથી રાખ્યા, પરંતુ તેમના ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવા માટે પણ અવિરત પ્રયાસો કર્યા છે. શંકરબાબાએ અહીં ઉછરેલી અનેક દીકરીઓ અને દીકરાઓના લગ્ન કરાવીને તેમને પોતાનો નવો સંસાર શરૂ કરવામાં મદદ કરી છે. આ ઉપરાંત, આશ્રમના અનેક બાળકો આજે સરકારી નોકરીઓ મેળવીને પોતાના પગ પર ઊભા રહ્યા છે. સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, આ સંસ્થામાંથી ૨૧ દીકરીઓ અને ૩ દીકરાઓના સફળતાપૂર્વક લગ્ન કરાવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે ૧૨ જેટલા બાળકો સરકારી સેવામાં જોડાયા છે. શંકરબાબા માટે પુનર્વસનનો સાચો અર્થ એ જ છે કે વ્યક્તિ સમાજમાં પોતાની સન્માનજનક ભૂમિકા ભજવી શકે.
ઉજ્જડ જમીન પર ૧૫,૦૦૦ વૃક્ષોનું હરિયાળું સામ્રાજ્ય
શંકરબાબાના કાર્ય પાછળનું બીજું એક અત્યંત પ્રભાવશાળી પાસું છે પર્યાવરણનું જતન અને આશ્રમના પરિસરનો કાયાકલ્પ. ૧૯૯૦ના દાયકામાં જ્યારે આ આશ્રમની સ્થાપના થઈ, ત્યારે તે જમીન સાવ ઉજ્જડ, પથરાળ અને સૂકી હતી. પરંતુ શંકરબાબા અને આશ્રમના બાળકોના અથાક પરિશ્રમના પરિણામે આજે આ પરિસરમાં આશરે ૧૫,૦૦૦ જેટલાં વૃક્ષો લહેરાઈ રહ્યા છે.
સૂકા અને ગરમ વાતાવરણ ધરાવતા પરતવાડા વિસ્તારમાં આ આશ્રમ કેમ્પસ આજે એક હરિયાળા ઓએસિસ (મરુઉદ્યાન) જેવું દેખાય છે. અહીં સેંકડો પ્રજાતિના વૃક્ષો ઉછેરવામાં આવ્યા છે. આશ્રમના દિવ્યાંગ બાળકો પોતે આ વૃક્ષોને પાણી પાવાનું અને તેમની સંભાળ રાખવાનું કામ કરે છે. આ પ્રવૃત્તિ માત્ર પર્યાવરણીય સુધાર નથી, પરંતુ એક ઊંડો જીવનસંદેશ પણ આપે છે. જે બાળકોને એક સમયે સમાજ આશ્રિત ગણતો હતો, તે જ બાળકો આજે પ્રકૃતિના રક્ષક અને સંભાળ રાખનારા બન્યા છે. વૃક્ષોનો આ ઉછેર દર્શાવે છે કે યોગ્ય પ્રેમ અને સંભાળ મળે તો ઉજ્જડ જીવનમાં પણ બહારી ખીલી શકે છે.
દિવ્યાંગોના અધિકારો અને સન્માન માટે આજીવન સંઘર્ષ
શંકરબાબા પાપળકરે ૧૮ વર્ષની ઉંમર વટાવ્યા પછી પણ અનાથ અને દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓને સામાજિક અને કાનૂની સંરક્ષણ મળે તે માટે સતત અવાજ ઉઠાવ્યો છે. સામાન્ય રીતે સરકારી નિયમો મુજબ ૧૮ વર્ષ પછી અનાથ બાળકોએ બાલગૃહ છોડવું પડે છે, પરંતુ જે બાળકો માનસિક કે શારીરિક રીતે અસમર્થ છે, તેઓ આટલી નાની ઉંમરે ક્યાં જાય? શંકરબાબાએ આ બાબતે કાનૂની જોગવાઈઓમાં સુધારા અને સતત પુનર્વસન માટે લાંબા સમય સુધી વકીલાત કરી છે.
તેમણે વઝાર ખાતે એક એવા સમુદાયનું નિર્માણ કર્યું છે જ્યાં લોકો ઉંમરના કોઈ પણ તબક્કે એકલતા અનુભવતા નથી. અહીં તેઓ સાથે રહે છે, શીખે છે, કામ કરે છે અને એકબીજાને સહારો આપે છે. તેમના આ વિશિષ્ટ અને નિઃસ્વાર્થ કાર્યની નોંધ રાજ્ય કક્ષાએ જ નહીં પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ લેવાઈ છે.
સામાજિક કાર્યના ક્ષેત્રમાં તેમના આતુલનીય યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા ૨૦૨૪માં શંકરબાબા પાપળકરને “પદ્મશ્રી” પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. ૯ મે, ૨૦૨૪ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત નાગરિક અલંકરણ સમારોહમાં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુના હસ્તે તેમને આ સર્વોચ્ચ સન્માન એનાયત કરવામાં આવ્યું હતું. રાષ્ટ્રપતિ ભવનની અધિકૃત પ્રશસ્તિમાં તેમના દિવ્યાંગ બાળકોના પુનર્વસન, વઝાર મોડેલના વિકાસ અને ઉજ્જડ જમીનને ૧૫,૦૦૦ વૃક્ષોના હરિયાળા કેમ્પસમાં ફેરવવાના કાર્યની પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી.
આશા અને સદ્ભાવનાનું જીવંત ઉદાહરણ
શંકરબાબાની આ યાત્રા ૧૯૯૦માં વઝાર ખાતેની ૨૫ એકર જમીન પર માત્ર ચાર દિવ્યાંગ છોકરીઓ સાથે શરૂ થઈ હતી. તે નાનકડો છોડ આજે એક વિશાળ વડવૃક્ષ બની ગયો છે, જે ૧૨૩થી વધુ બાળકોને છાંયડો આપી રહ્યો છે. વર્ષોના વહાણા વાવા સાથે આ સંસ્થા માત્ર એક આશ્રયસ્થાન મટીને પ્રેમ, આત્મનિર્ભરતા અને આશાનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે.
તેમની સફળતા માત્ર સરકારી પુરસ્કારોમાં નહીં, પરંતુ તે બાળકોના હાસ્યમાં દેખાય છે જેમને એક નવું જીવન મળ્યું છે. જેમણે જિંદગીની શરૂઆત એકલતા અને અભાવમાં કરી હતી, આજે તેઓ સમાજમાં સ્વમાન સાથે જીવી રહ્યા છે. શંકરબાબા પાપળકરનું જીવન આપણને શીખવે છે કે જો દાનત સાચી હોય અને પ્રયત્ન નિષ્ઠાપૂર્વકના હોય, તો માનવતાના સિંચનથી ઉજ્જડ જમીનને પણ નંદનવન બનાવી શકાય છે.
