કેમ આજે દેશભરમાં લાખો ઘરોમાં નહીં સળગે ચૂલો? જાણો ‘બસોડા’ની પરંપરા અને તેનું મહત્વ

ઋતુ પરિવર્તનના સમયે શીતળા આઠમનું મહત્વ, જાણો કેવી રીતે ‘વાસી ભોજન’ રાખશે તમને નિરોગી.

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દરેક તહેવાર પાછળ કોઈને કોઈ ગૂઢ સંદેશ છુપાયેલો હોય છે. કેટલાક તહેવારો ઉલ્લાસના પ્રતીક છે, તો કેટલાક સંયમ અને સ્વાસ્થ્યના. આમાંનો જ એક મહત્વપૂર્ણ પર્વ છે શીતળા આઠમ, જેને સામાન્ય ભાષામાં ‘બસોડા’ પણ કહેવામાં આવે છે. આજે 11 માર્ચ 2026 ના રોજ દેશભરમાં માતા શીતળાની પૂજા અર્ચના કરવામાં આવી રહી છે.

આ કદાચ વર્ષનો એકમાત્ર એવો દિવસ છે જ્યારે હિન્દુ ઘરોમાં ચૂલો સળગાવવામાં આવતો નથી અને લોકો હોંશે હોંશે ‘વાસી ખોરાક’ આરોગે છે. સાંભળવામાં આ થોડું અજીબ લાગી શકે છે, પરંતુ આ પરંપરા પાછળ ધાર્મિક આસ્થાની સાથે આયુર્વેદ અને વિજ્ઞાનનો પણ ઊંડો તર્ક છુપાયેલો છે. ચાલો સમજીએ કે માતા શીતળાને ઠંડો ખોરાક જ કેમ પ્રિય છે અને આ પર્વ આપણા સ્વાસ્થ્ય માટે કેમ આટલો મહત્વનો છે.

શીતળા આઠમની તિથિ અને પંચાંગ (11 માર્ચ 2026)

ધાર્મિક પંચાંગની ગણતરી મુજબ, ચૈત્ર માસના કૃષ્ણ પક્ષની અષ્ટમી તિથિનો પ્રારંભ 11 માર્ચના રોજ બપોરે 01:54 વાગ્યાથી થઈ ચૂક્યો છે, જે બીજા દિવસે એટલે કે 12 માર્ચના રોજ સવારે 04:19 વાગ્યા સુધી રહેશે. ઉદયાતિથિ મુજબ, અષ્ટમીનો મુખ્ય પર્વ અને પૂજા આજે એટલે કે બુધવાર, 11 માર્ચના રોજ જ સંપન્ન કરવામાં આવી રહી છે.

કેમ નથી સળગાવવામાં આવતો ચૂલો? પરંપરા અને માન્યતા

શીતળા આઠમનો સૌથી મુખ્ય નિયમ છે—અગ્નિનો ત્યાગ. આ દિવસે ઘરમાં ચૂલો, ગેસ કે ઓવન સળગાવવામાં આવતું નથી. માન્યતા છે કે માતા શીતળા ‘શીતળતા’ ના દેવી છે અને તેમને અગ્નિ કે ગરમાવો પ્રિય નથી.

હિન્દુ ધર્મ અને પરંપરાઓ અનુસાર શું જમાઈ આપી શકે સસરાને મુખાગ્નિ? જાણો શું છે શાસ્ત્રોની હકીકત

ગરુડ પુરાણ અનુસાર કોણે કરવું જોઈએ તેરમીનું ભોજન અને કોણે રહેવું જોઈએ દૂર?

વાસી ભોજનની પરંપરા (બસોડા): આ તહેવારની તૈયારી એક દિવસ પહેલા એટલે કે ‘સાતમ’ની રાત્રે જ શરૂ થઈ જાય છે. સાતમની રાત્રે ઘરની મહિલાઓ મીઠા ચોખા (ઓલિયા), પૂરી, હલવો, રાબડી અને શાકભાજી તૈયાર કરી લે છે. આઠમની સવારે જ્યારે સૂર્ય ઉગે છે, ત્યારે તે રાત્રે બનાવેલું ભોજન જ માતાને અર્પણ કરવામાં આવે છે અને આખું કુટુંબ તે ભોજન પ્રસાદ તરીકે ગ્રહણ કરે છે. આ કારણે જ તેને ‘બસોડા’ (વાસી ભોજન) કહેવામાં આવે છે.

માતા શીતળા: રોગોથી રક્ષા કરનારા દેવી

હિન્દુ ધર્મગ્રંથોમાં માતા શીતળાનું સ્વરૂપ ખૂબ જ વિશિષ્ટ છે. તેઓ લીમડાના પાન, કલશ, સૂપડું અને સાવરણી સાથે ગધેડાની સવારી કરે છે. તેમના આ સ્વરૂપનું દરેક પ્રતીક સ્વચ્છતા અને આરોગ્યનો સંદેશ આપે છે.

• સાવરણી: સ્વચ્છતાનું પ્રતીક.

• સૂપડું: શુદ્ધતાનું પ્રતીક.

• લીમડાના પાન: જંતુનાશક અને ઔષધિનું પ્રતીક.

પ્રાચીન કાળથી જ માતા શીતળાને શીતળા (Smallpox), અછબડા (Measles) અને અન્ય ચેપી રોગોના અધિષ્ઠાત્રી દેવી માનવામાં આવે છે. લોકો પોતાના બાળકોને આ બીમારીઓથી બચાવવા માટે માતાના શરણે જાય છે અને પ્રાર્થના કરે છે કે પરિવારમાં ‘તપિશ’ (તાવ કે બળતરા) ન ફેલાય.

પૂજા વિધિ: કેવી રીતે માતાને પ્રસન્ન કરવા?

આઠમની સવારે બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં ઉઠીને ઠંડા પાણીથી સ્નાન કરવું શુભ માનવામાં આવે છે. ત્યારબાદ:

1. માતા શીતળાના મંદિરે જઈને અથવા ઘરના ઈશાન ખૂણામાં તેમની પૂજા કરો.

2. માતાને જળ અર્પણ કરો અને ત્યારબાદ વાસી ભોજનનો ભોગ લગાવો.

3. પૂજામાં દહીં અને રાબડીનું વિશેષ મહત્વ હોય છે, કારણ કે તે શીતળતા પ્રદાન કરે છે.

4. માતાની કથા સાંભળો અને અંતમાં જળના થોડા ટીપાં ઘરના દરેક ખૂણામાં છાંટો. માન્યતા છે કે તેનાથી ઘરની નકારાત્મક ઉર્જા અને બીમારીઓ દૂર થાય છે.

પરંપરા પાછળનું વિજ્ઞાન: આયુર્વેદનો દ્રષ્ટિકોણ

અવારનવાર લોકો વિચારે છે કે વાસી ખોરાક સ્વાસ્થ્ય માટે ખરાબ હોય છે, તો પછી આ દિવસે વાસી ખાવાનું વિધાન કેમ છે? તેનો જવાબ આપણા ઋતુ પરિવર્તન (Season Change) માં છુપાયેલો છે.

કાચની બંગડીઓ અચાનક તૂટવી શુભ કે અશુભ? જાણો જ્યોતિષ શાસ્ત્ર અને વિજ્ઞાન શું કહે છે

માત્ર ૨૧ દિવસનો આ નાનો સંકલ્પ બદલી નાખશે તમારી આખી જિંદગી! જાણો પ્રેમાનંદ મહારાજે શું કહ્યું?

હોળી પછી અને ઉનાળાની શરૂઆત પહેલાનો આ સમય ‘સંધિકાળ’ કહેવાય છે. આ દરમિયાન વાતાવરણમાં ગરમી વધવા લાગે છે, જેનાથી શરીરમાં પિત્ત અને ત્વચા સંબંધી બીમારીઓ થવાનું જોખમ વધી જાય છે.

1. ઠંડો ખોરાક: આયુર્વેદ મુજબ, આ ઋતુમાં શરીરને આંતરિક ઠંડકની જરૂર હોય છે. શીતળા આઠમ એ છેલ્લો દિવસ હોય છે જ્યારે આપણે વાસી કે ઠંડો ખોરાક ખાઈ શકીએ છીએ. આ પછી જ ભીષણ ઉનાળો શરૂ થાય છે, જ્યાં વાસી ખોરાક જલ્દી બગડવા લાગે છે અને તે ખાવાની મનાઈ હોય છે.

2. જંતુનાશક સંદેશ: આ પર્વ આપણને શીખવે છે કે સંક્રમણ કાળમાં સ્વચ્છતા કેટલી જરૂરી છે. લીમડાનો ઉપયોગ અને પાણીનું મહત્વ આ તરફ ઈશારો કરે છે.

આસ્થા અને માનવતાનો સંદેશ

શીતળા આઠમ માત્ર એક પૂજા નથી, પરંતુ તે પ્રકૃતિ સાથે તાલમેલ બેસાડવાનું એક માધ્યમ છે. જૂના સમયમાં, જ્યારે મેડિકલ સાયન્સ આટલું વિકસિત નહોતું, ત્યારે આ તહેવારો જ લોકોને સ્વચ્છતા અને ખાન-પાનના શિસ્તમાં રહેવા માટે પ્રેરિત કરતા હતા. આજે પણ, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આ દિવસનો વિશેષ ઉલ્લાસ હોય છે. કુંભારના ચાક પૂજાય છે અને જળ સ્ત્રોતોની સફાઈ કરવામાં આવે છે.

આ પર્વ આપણને યાદ અપાવે છે કે માણસ ભલે ગમે તેટલી પ્રગતિ કરી લે, તેણે પ્રકૃતિના નિયમો અને ઋતુઓના બદલાવનું સન્માન કરવું જ પડશે. “શીતલે ત્વં જગન્માતા, શીતલે ત્વં જગત્પિતા” એટલે કે માતા શીતળા જ જગતની માતા છે અને તેઓ જ પાલનહાર છે.

મન અને શરીરને આપો શીતળતા

શીતળા આઠમનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે—પોતાના મનને શાંત રાખો અને શરીરને શુદ્ધ. ચૂલો ન સળગાવવાની પરંપરા આપણને એક દિવસ માટે અગ્નિ (ક્રોધ અને ઉર્જાના અતિરેક) થી દૂર રહેવાની પ્રેરણા આપે છે. તો આજના દિવસે માતા શીતળાને એ જ પ્રાર્થના કરો કે તેઓ તમારા જીવનમાંથી તમામ કષ્ટો, રોગો અને સંતાપને દૂર કરે અને તમારા પરિવારમાં શીતળતા તેમજ ખુશહાલી લાવે.

આજનું ઠંડું ભોજન માત્ર એક પરંપરા નથી, પરંતુ આવનારા ઉનાળા માટે શરીરને તૈયાર કરવાની એક રીત છે.