સુપ્રીમ કોર્ટે કેમ કહ્યું- “આધાર ઓળખ માટે ચકાસી શકાશે, પણ તે નાગરિકતાનો પુરાવો નથી”?
દેશના લોકશાહી માળખા અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા સાથે જોડાયેલા એક અત્યંત સંવેદનશીલ કાનૂની વિવાદ પર આજે સર્વોચ્ચ અદાલત આખરી મહોર મારવા જઈ રહી છે. ચૂંટણી પંચની મતદાર યાદી સુધારણાની વિશેષ સત્તાઓને પડકારતી વિરોધ પક્ષોની અરજીઓ પરનો આ ચુકાદો દેશના રાજકારણ પર વ્યાપક અસર કરશે.
ભારતીય લોકશાહીના સૌથી મોટા આધારસ્તંભ સમાન ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા લાવવા માટે કાનૂની મોરચે આજે એક મોટો દિવસ છે. સુપ્રીમ કોર્ટ બુધવારે (૨૭ મે, ૨૦૨૬) ના રોજ ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા ચલાવવામાં આવતા ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (SIR – ખાસ સઘન સુધારણા) ની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી વિવિધ અરજીઓ પર પોતાનો અંતિમ ચુકાદો સંભળાવશે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત અને ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચીની બનેલી બેન્ચ આ મામલે નિર્ણય જાહેર કરશે, જેના પર દેશના તમામ અગ્રણી રાજકીય પક્ષોની નજર ટકેલી છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે લાંબી સુનાવણી બાદ ગત ૨૯ જાન્યુઆરીના રોજ આ મામલે પોતાનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો.
વિવાદનું મૂળ અને વિપક્ષી નેતાઓની દલીલો
આ વિવાદની શરૂઆત જૂન ૨૦૨૫ માં થઈ હતી, જ્યારે ચૂંટણી પંચે બિહારમાં મતદાર યાદીઓની ચોકસાઈ તપાસવા માટે પ્રારંભિક ચકાસણી હાથ ધરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ પ્રક્રિયા સામે એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR), રાજકીય વિશ્લેષક યોગેન્દ્ર યાદવ, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) ના સાંસદ મહુઆ મોઇત્રા, રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (RJD) ના સાંસદ મનોજ ઝા, કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા કેસી વેણુગોપાલ અને શરદ પવાર જૂથના સાંસદ સુપ્રિયા સુલે સહિતના અનેક દિગ્ગજોએ સુપ્રીમ કોર્ટના દરવાજા ખખડાવ્યા હતા. અરજદારોનો મુખ્ય આક્ષેપ એ છે કે ચૂંટણી પંચ વર્તમાન સ્વરૂપમાં જે રીતે મતદારોના નામ ઉમેરવા કે કાઢી નાખવા માટે મુહિમ ચલાવી રહ્યું છે, તે નિર્ધારિત કાનૂની મર્યાદાઓની બહાર જઈ શકે છે.
બંધારણીય સ્તંભો અને સુપ્રીમ કોર્ટની સમીક્ષાના મુખ્ય મુદ્દાઓ
| કાનૂની માપદંડ (Legal Provisions) | મુખ્ય વિગત અને પ્રશ્ન | અદાલતની વચગાળાની ટિપ્પણી / સ્થિતિ | જનજીવન અને પ્રક્રિયા પર અસર |
| બંધારણની કલમ ૩૨૬ | પુખ્ત વયના મતાધિકાર અને મતદાર યાદીઓના સંચાલનની જોગવાઈ. | પંચને યાદીઓ શુદ્ધ અને પારદર્શક રાખવાનો મૂળભૂત અધિકાર છે. | બોગસ મતદાન અને ડુપ્લિકેટ નામો હટાવવામાં મદદ મળે છે. |
| જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, ૧૯૫૦ | ચૂંટણી પ્રક્રિયાના સંચાલન અને નિયમોની કાનૂની મર્યાદા નક્કી કરે છે. | કોર્ટે આ પ્રક્રિયા પર કોઈપણ પ્રકારની વચગાળાની રોક લગાવી નથી. | ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં ઝુંબેશ અવિરત ચાલુ રહી. |
| ૧૨મા દસ્તાવેજ તરીકે આધાર | યાદીઓની ચકાસણી માટે દસ્તાવેજ તરીકે સ્વીકારવાની સૂચના. | [આધાર વિગતો અત્રે ઓમિટેડ] – આ માત્ર ચકાસણી માટે છે, નાગરિકતાનો પુરાવો નથી. | ઓળખની સચોટતા વધે છે અને ડેટા સુરક્ષિત રહે છે. |
પ્રક્રિયા પર સ્ટે આપવાનો અદાલતનો ઇનકાર: અનેક રાજ્યોમાં કામગીરી પૂર્ણ
વિપક્ષી પક્ષોની તીવ્ર રજૂઆતો છતાં, સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ આ સુધારણા પ્રક્રિયા પર રોક લગાવવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો હતો અને દેશહિતમાં તેને ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી હતી. કોર્ટના આ વલણને કારણે બિહાર, કેરળ, તમિલનાડુ, પુડુચેરી અને પશ્ચિમ બંગાળમાં આ પ્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે. હાલમાં ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાન જેવા મોટા રાજ્યોમાં આ સઘન સુધારણા ઝુંબેશ અંતિમ તબક્કામાં ચાલી રહી છે.
પૂર્વોત્તર રાજ્યોમાં ત્રીજા તબક્કાની તૈયારીઓ
બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચે દેશભરમાં મતદાર યાદીઓની શુદ્ધતા જાળવવા માટે પોતાની પ્રક્રિયા વધુ તેજ બનાવી છે. ૧4 મેના રોજ ઈલેક્શન કમિશન દ્વારા કરવામાં આવેલી સત્તાવાર જાહેરાત બાદ, દેશના ૧૬ રાજ્યો અને ૩ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં તબક્કાવાર રીતે SIR ની કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી છે. આમાં પૂર્વોત્તર ભારતના મિઝોરમ, સિક્કિમ, મણિપુર, અરુણાચલ પ્રદેશ, મેઘાલય, નાગાલેન્ડ અને ત્રિપુરા જેવા સાત રાજ્યોનો સમાવેશ થાય છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, આસામ રાજ્યે અગાઉ જ ૧૦ ફેબ્રુઆરીના રોજ પોતાના તમામ ૧૨૬ વિધાનસભા મતવિસ્તારોની આખરી અને સુધારેલી યાદી જાહેર કરીને આ કામગીરી પૂરી કરી લીધી છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતનો આજનો ચુકાદો એ નક્કી કરશે કે ભવિષ્યની ચૂંટણીઓમાં મતદારોની યાદી તૈયાર કરવામાં ચૂંટણી પંચ કેટલી સ્વાયત્તતા ભોગવશે. અદાલતે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દસ્તાવેજોની ચકાસણી એ ન્યાયી ચૂંટણી પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે અને તેનાથી કોઈ કાયદેસરના નાગરિકનો અધિકાર છીનવાવો ન જોઈએ. આજના આ ઐતિહાસિક ફેંસલા બાદ, ચૂંટણી પંચના આ ડિજિટલ અને ભૌતિક સુધારણા કાર્યક્રમને કાનૂની મંજૂરી મળે છે કે પછી ન્યાયતંત્ર તેમાં કોઈ નવી માર્ગદર્શિકા ઉમેરે છે, તેના પર દેશની આખી રાજકીય વ્યવસ્થા નજર રાખીને બેઠી છે.
