મરણોત્તર એફડી વ્યાજ અને ટેક્સ જવાબદારી: મૃત્યુ પહેલાં અને પછીના વ્યાજ વચ્ચે શું તફાવત છે?
માતા-પિતાના નિધન પછી પરિવારની ભાવનાત્મક જવાબદારીઓ ઉપરાંત તેમની મિલકત, બચત અને બેંક ખાતાઓને લગતી નાણાકીય બાબતોને પણ સંભાળવી પડે છે. ખાસ કરીને જો માતા-પિતાના નામે ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) હોય, તો તેના પર મળતા વ્યાજ અને ટેક્સને લઈને અનેક પ્રકારના સવાલો ઉભા થતા હોય છે.
આવી સ્થિતિમાં વારસદારોના મનમાં પ્રશ્ન થાય કે શું આ રકમ પર બાળકોએ ટેક્સ ભરવો પડશે કે પછી તેની જવાબદારી મૃતક માતા-પિતાની રહે છે? આ બાબતનો આધાર એ વાત પર રહેલો છે કે વ્યાજ કયા સમયગાળા દરમિયાન મળ્યું છે અને એફડી પર કાનૂની અધિકાર કોનો છે.
એફડીની મૂળ રકમ અને વ્યાજના ટેક્સમાં તફાવત
માતા-પિતા પાસેથી વારસામાં મળેલી ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટની અસલ (મૂળ) રકમ પર સામાન્ય રીતે કોઈ ઇન્કમ ટેક્સ લાગતો નથી. પરંતુ, તે જમા રકમ પર સમય જતાં જે વ્યાજની કમાણી થાય છે, તે ટેક્સના ક્ષેત્રમાં આવી શકે છે. તેથી, એ સમજવું ખૂબ જરૂરી છે કે એફડીથી થયેલી આવક કયા સમયગાળાની છે અને તેનો સાચો હિસાબ કોની આવક તરીકે દર્શાવવો જોઈએ.
મૃત્યુ પામ્યા પહેલા મળેલા વ્યાજની જવાબદારી કોની?
જો કોઈ વ્યક્તિનું નિધન થાય તે પહેલાં તેમની એફડી પર વ્યાજ જમા થઈ ચૂક્યું હોય, તો તે સમય સુધીની કમાણી સામાન્ય રીતે તે વ્યક્તિની પોતાની જ આવક માનવામાં આવે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં તેમની વતી ઇન્કમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) દાખલ કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
આ માટે કાનૂની પ્રતિનિધિએ નિયત પ્રક્રિયા મુજબ રિટર્ન જમા કરાવવું પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યક્તિનું ઓગસ્ટ મહિનામાં નિધન થાય, તો તેમના મૃત્યુ સુધી એફડીથી મળેલા વ્યાજને તેમની જ આવકમાં જોડવામાં આવે છે. જો કે, આખરી ટેક્સની જવાબદારી પ્રવર્તમાન નિયમો અને સંજોગોના આધારે નક્કી થાય છે.
મૃત્યુ પછી મળતા વ્યાજ પર ટેક્સના નિયમો
માતા-પિતાના દેહાંત પછી એફડી પર જે વ્યાજ જમા થાય છે, તેની ટેક્સ જવાબદારી તે વ્યક્તિની બની જાય છે, જેને ઉત્તરાધિકારના નિયમો હેઠળ તે જમા રકમ પર કાનૂની હક મળે છે. જો પરિવારમાં એકથી વધુ વારસદારો હોય, તો વસિયતનામું અને કાયદાકીય જોગવાઈઓના આધારે એ નક્કી કરવું પડે છે કે રકમ અને તેનાથી થતી આવક કોને મળશે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, મૃત્યુ પહેલાંના વ્યાજ અને મૃત્યુ પછીના વ્યાજને એક જ વ્યક્તિની આવક ગણીને રિટર્નમાં બતાવવું યોગ્ય નથી. બંને સમયગાળાનો હિસાબ અલગ-અલગ રાખવો અનિવાર્ય છે.
જો એફડી હજુ પણ માતા-પિતાના નામે જ બોલતી હોય તો શું કરવું?
ઘણીવાર બેંકમાં એફડીના નામ બદલવાની પ્રક્રિયા પૂરી થવામાં સમય લાગી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં પરિવારે બેંક પાસેથી વ્યાજનું સર્ટિફિકેટ મેળવી લેવું જોઈએ. સાથે જ, ડેથ સર્ટિફિકેટ, વસિયતનામું કે અન્ય કાનૂની વારસાઈ દસ્તાવેજો સુરક્ષિત રાખવા જરૂરી છે. બેંક દ્વારા મળતા વ્યાજનો રેકોર્ડ અને દરેક વારસદારના હક અંગેની માહિતી સાચવી રાખવાથી ટેક્સ રિટર્ન ભરતી વખતે ભૂલો થવાની શક્યતા નહિવત્ થઈ જાય છે.
ટેક્સ બચાવવા માટે નહીં, સાચી માહિતી આપવા પર ધ્યાન આપો
એફડીની રકમ વારસામાં મળવી અને તેના પર આગળ વ્યાજ કમાવવું—આ બંને બાબતોના ટેક્સ નિયમો અલગ હોય છે. આથી, માત્ર એવું માની લેવું કે વારસામાં મળેલી આખી રકમ સંપૂર્ણપણે ટેક્સ-ફ્રી છે, તે સાચું નથી.
વારસદારોએ વ્યાજના સમયગાળા, એફડીની માલિકી અને લાગુ પડતા ઇન્કમ ટેક્સના નિયમોના આધારે સાચી માહિતી રજૂ કરવી જોઈએ. જો કોઈ બાબતે અસમંજસ હોય, તો કોઈ કર સલાહકાર (Tax Expert) ની મદદ લેવી હંમેશાં શ્રેષ્ઠ સાબિત થાય છે.
