પાકિસ્તાનમાં અદાલતો આઝાદ નથી! UN એ આપી ગંભીર ચેતવણી, ‘બંધારણીય સુધારાઓથી ન્યાયિક સ્વતંત્રતા નબળી પડી’.
પાકિસ્તાનમાં તાજેતરમાં થયેલા બંધારણીય સુધારાઓ (26મા અને 27મા) એ દેશની ન્યાયપાલિકાની સ્વતંત્રતા પર ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર માનવાધિકાર આયોગ એ આ અંગે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, જેમાં UN હાઈ કમિશનર વોલ્કર ટર્ક એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ સુધારા ન્યાયિક સ્વતંત્રતાને નબળી પાડી રહ્યા છે.
પાકિસ્તાનમાં બંધારણમાં એક પછી એક સુધારા કરવામાં આવી રહ્યા છે. તાજેતરમાં જ દેશમાં એક નવી કોર્ટની રચના કરવામાં આવી, જે બાદ સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ આ બંધારણીય સુધારાઓ પર પોતાની ચિંતા જાહેર કરી છે. UN હાઈ કમિશનરનું કહેવું છે કે, દેશમાં અદાલતો સ્વતંત્ર નથી, અને આર્મી પાસે આવા અધિકારોનું હોવું અત્યંત ચિંતાજનક છે.
ટર્કે જણાવ્યું કે પાકિસ્તાન દ્વારા ઉતાવળમાં અપનાવવામાં આવેલા આ બંધારણીય સુધારાઓ ન્યાયિક સ્વતંત્રતાને ગંભીર રીતે નબળી પાડે છે. તેમણે વધુમાં કહ્યું કે આ સુધારાઓ સૈન્યની જવાબદેહી અને કાયદાના શાસન ને લઈને પણ ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
વ્યાપક પરામર્શ વિના અપનાવ્યા સુધારા
માનવાધિકાર પ્રમુખે ઉલ્લેખ કર્યો કે તાજેતરના બંધારણીય સુધારાઓ, જેમ કે ગયા વર્ષનો 26મો સુધારો, જેમાં પાકિસ્તાનના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Chief Justice) નો કાર્યકાળ મહત્તમ 3 વર્ષ કરી દેવાયો, તેમજ તેમની નિમણૂકની નવી પદ્ધતિ જેવી બાબતો કોઈ વ્યાપક પરામર્શ અથવા કાનૂની સમુદાયના લોકો સાથેની ચર્ચા વિના અપનાવવામાં આવી હતી.
UN તરફથી ગંભીર ચેતવણી
વોલ્કર ટર્કે પાકિસ્તાનને ગંભીર ચેતવણી આપતા કહ્યું કે આ સુધારાઓ સત્તાના અલગ-અલગ ભાગો વચ્ચેના સંતુલનના સિદ્ધાંત (principle of separation of powers) ની વિરુદ્ધ છે. આ સિદ્ધાંત કાયદાને મજબૂત બનાવે છે અને પાકિસ્તાનમાં માનવાધિકારોનું રક્ષણ સુનિશ્ચિત કરે છે. ટર્કે તાત્કાલિક ધોરણે આ સુધારાઓની વ્યાપક સમીક્ષા કરવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોનું પાલન કરવાની માંગ કરી છે.
નવા FCC ની રચના અને સુપ્રીમ કોર્ટની મર્યાદા
દેશમાં 13 નવેમ્બરના રોજ અપનાવવામાં આવેલા 27મા સુધારા હેઠળ, એક નવું ફેડરલ કન્સ્ટિટ્યુશનલ કોર્ટ (Federal Constitutional Court – FCC) બનાવવામાં આવ્યું છે. આ નવી કોર્ટને બંધારણીય બાબતો પર વિશેષ અધિકાર આપવામાં આવ્યા છે. આ કોર્ટની રચના બાદ હવે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) માત્ર સામાન્ય નાગરિક અને ફોજદારી (civil and criminal) કેસો જ જોશે.
ન્યાયાધીશોની નિમણૂક, પદોન્નતિ અને બદલીની પદ્ધતિઓ એ રીતે બદલવામાં આવી છે કે તેનાથી પાકિસ્તાનની ન્યાયપાલિકાની સ્વતંત્રતા નબળી પડવાનું મોટું જોખમ ઊભું થયું છે. FCC ના પ્રથમ મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને પ્રથમ જૂથના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા વડા પ્રધાનની સલાહ પર પહેલેથી જ કરી દેવામાં આવી છે.
કાર્યપાલિકાના નિયંત્રણનું જોખમ
ટર્કે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ તમામ ફેરફારો એકસાથે મળીને ન્યાયપાલિકાને રાજકીય હસ્તક્ષેપ અને કાર્યપાલિકાના નિયંત્રણ હેઠળ લાવવાનું જોખમ ઊભું કરે છે.
“ન તો કારોબારી અને ન તો ધારાસભા એવી સ્થિતિમાં હોવા જોઈએ કે તેઓ ન્યાયપાલિકાને નિયંત્રિત કરી શકે. ચુકાદાઓ આપવા માટે કોર્ટને તમામ પ્રકારના રાજકીય પ્રભાવથી સુરક્ષિત રાખવી જોઈએ.”
તેમણે ઉમેર્યું કે જો ન્યાયાધીશો સ્વતંત્ર ન હોય, તો તેમને કાયદાને સમાન રીતે લાગુ કરવામાં અને રાજકીય દબાણની વચ્ચે માનવાધિકારોનું રક્ષણ કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
સૈન્ય અધિકારીઓને આજીવન છૂટ
આ સુધારાઓમાં રાષ્ટ્રપતિ, ફિલ્ડ માર્શલ, માર્શલ ઓફ ધ એર ફોર્સ અને એડમિરલ ઓફ ધ ફ્લીટ જેવા ઉચ્ચ પદ ધરાવતા સૈન્ય અધિકારીઓને આજીવન ફોજદારી મુકદ્દમા અને ધરપકડમાંથી મુક્તિ પણ આપવામાં આવી છે.
ટર્કે આ જોગવાઈ પર પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી અને કહ્યું કે આટલી વ્યાપક છૂટ જવાબદેહીને નબળી પાડે છે, જે માનવાધિકાર માળખા અને કાયદાના શાસન હેઠળ સેના પર લોકશાહી નિયંત્રણનો મૂળ સિદ્ધાંત છે.
મુખ્ય બંધારણીય સુધારાઓ:
26મો સુધારો (ઓક્ટોબર 2024):
- ચીફ જસ્ટિસની અવધિ મર્યાદિત કરવી.
- સુપ્રીમ કોર્ટની સ્વતઃ સંજ્ઞાન (Suo Moto) લેવાની શક્તિ સમાપ્ત કરવી.
- અદાલતોનો સરકારી નિર્ણયો પર સવાલ ઉઠાવવાનો અધિકાર મર્યાદિત કરવો.
27મો સુધારો:
- નવા ફેડરલ કન્સ્ટિટ્યુશનલ કોર્ટ (FCC) ની રચના.
- સુપ્રીમ કોર્ટ હવે માત્ર સામાન્ય સિવિલ અને ફોજદારી કેસોની જ સુનાવણી કરશે.
