રખડતા કૂતરાઓનું સંકટ: સુપ્રીમ કોર્ટની સ્પષ્ટ ચેતવણી – “જન સુરક્ષા સર્વોપરી, લાગણીઓ માટે કોઈ સ્થાન નથી”
દેશની રાજધાની અને આસપાસના વિસ્તારોમાં (Delhi-NCR) રખડતા કૂતરાઓના વધતા હુમલા અને હડકવા (રેબીઝ) ના જોખમો પર સુપ્રીમ કોર્ટે અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું છે. જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ, જસ્ટિસ સંદીપ મહેતા અને જસ્ટિસ એન.વી. અંજારિયાની ત્રણ જજોની બેન્ચે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે જન સુરક્ષા અને માનવ જીવનની કિંમતે કોઈ બાંધછોડ કરી શકાય નહીં. કોર્ટે અધિકારીઓને આદેશ આપ્યો છે કે આઠ અઠવાડિયાની અંદર તમામ રખડતા કૂતરાઓને પકડીને શેલ્ટર હોમમાં ખસેડવામાં આવે.
કપિલ સિબ્બલની દલીલ અને કોર્ટનો ‘કાઉન્સેલિંગ’ વાળો કટાક્ષ
સુનાવણી દરમિયાન વરિષ્ઠ વકીલ કપિલ સિબ્બલે તર્ક આપ્યો હતો કે દિલ્હી-એનસીઆરમાં કૂતરાઓને રાખવા માટે પૂરતા શેલ્ટર હોમ જ નથી, તેથી તેમને પકડવા ‘અમાનવીય’ ગણાશે. તેમણે સૂચન કર્યું કે કૂતરાઓની નસબંધી કરીને તેમને ફરીથી તે જ વિસ્તારમાં છોડી દેવા જોઈએ. આના પર કોર્ટે વ્યંગાત્મક ટિપ્પણી કરતા કહ્યું, “હવે તો બસ કૂતરાઓને કાઉન્સેલિંગ આપવાનું જ બાકી રહી ગયું છે, જેથી તેઓ પાછા છોડ્યા પછી કોઈને કરડે નહીં”. કોર્ટે એવો પ્રશ્ન પણ ઉઠાવ્યો કે શાળાઓ, હોસ્પિટલો અને જાહેર સંસ્થાઓમાં કૂતરાઓની હાજરીની જરૂર જ શું છે.
આંકડાઓની ભયાનક તસવીર: દરરોજ 10,000 કેસ
સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કોર્ટમાં ડરામણા આંકડા રજૂ કરતા જણાવ્યું હતું કે ભારતમાં દર વર્ષે લગભગ 37.17 લાખ કૂતરા કરડવાના કિસ્સા નોંધાય છે, જે દરરોજ સરેરાશ 10,000 થી વધુ છે. WHO ના અંદાજ મુજબ, ભારતમાં દર વર્ષે હડકવાથી 18,000 થી 20,000 લોકોના મોત થાય છે, જે વૈશ્વિક કુલ મૃત્યુના આશરે 36% છે. મહેતાએ ઉમેર્યું કે “એક અવાજ ઉઠાવતો લઘુમતી વર્ગ (પ્રાણી પ્રેમીઓ) બોલી રહ્યો છે, પરંતુ ચુપચાપ પીડાતા બહુમતી લોકો ગંભીર નુકસાન વેઠી રહ્યા છે”.
માર્ગ અકસ્માતનું મોટું કારણ
અદાલતે માત્ર કરડવાની ઘટનાઓ સુધી જ પોતાની ચિંતા સીમિત રાખી નથી. બેન્ચે જણાવ્યું કે રખડતા કૂતરા ઘણીવાર રસ્તા પર વાહનોનો પીછો કરે છે અથવા અચાનક સામે આવી જાય છે, જેનાથી ગંભીર માર્ગ અકસ્માતો થાય છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, ભારતમાં રખડતા કૂતરા અને પડતા નાળિયેર, નશામાં ગાડી ચલાવવા (Drunk Driving) કરતા પણ વધુ માર્ગ અકસ્માતોનું કારણ બને છે.
અમલીકરણના પડકારો અને વિરોધ
સુપ્રીમ કોર્ટના આ કડક આદેશનો પ્રાણી અધિકાર કાર્યકર્તાઓ અને કેટલાક રાજકીય નેતાઓએ વિરોધ કર્યો છે:
- મેનકા ગાંધીએ આ યોજનાને ‘અવ્યવહારુ’ અને ‘નાણાકીય રીતે અશક્ય’ ગણાવી છે. તેમના મતે દિલ્હીના 3 લાખ કૂતરાઓ માટે શેલ્ટર બનાવવા પાછળ અંદાજે ₹15,000 કરોડનો ખર્ચ થશે.
- રાહુલ ગાંધીએ તેને દાયકાઓ જૂની ‘માનવીય અને વિજ્ઞાન-આધારિત નીતિ’ થી પાછળ હટવાનું પગલું ગણાવ્યું છે.
- નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે કે જો કૂતરાઓને હટાવવામાં આવશે, તો પર્યાવરણીય સંતુલન બગડી શકે છે અને શહેરોમાં ઉંદર કે વાંદરાઓનો ત્રાસ વધી શકે છે.
કાનૂની અને બંધારણીય પાસાં
આ મામલો ભારતીય બંધારણની કલમ 21 (જીવનનો અધિકાર) અને કલમ 51A (g) (જીવો પ્રત્યે દયા ભાવ) વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો મોટો પડકાર બની ગયો છે. એનિમલ બર્થ કંટ્રોલ (ABC) રૂલ્સ 2023 કૂતરાઓની નસબંધી પછી તેમને પાછા છોડવાની વાત કરે છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે આની સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે અને કૂતરાઓને કાયમી ધોરણે શેલ્ટરમાં રાખવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે પોતાનો ફેંસલો સુરક્ષિત રાખતા આગામી સુનાવણી 7 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ નક્કી કરી છે. કોર્ટે પ્રશાસનને ચેતવણી આપી છે કે જો કોઈ પણ સંસ્થા કે વ્યક્તિ કૂતરા પકડવાની પ્રક્રિયામાં અવરોધ ઉભો કરશે, તો તેની સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
