UCC લાગુ થતાં જ કયા નિયમો બદલાશે? જાણો આ નવો કાયદો સાચે જ એકતા લાવશે કે વિવાદ?
કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહની તાજેતરની જાહેરાત કે આગામી લોકસભા ચૂંટણી પહેલા રાષ્ટ્રીય લોકતાંત્રિક ગઠબંધન (NDA) ના શાસન હેઠળના તમામ ૨૧ રાજ્યોમાં સમાન નાગરિક સંહિતા (Uniform Civil Code – UCC) લાગુ કરવામાં આવશે, તે પોતાના સમયને કારણે રાજકીય વર્તુળોમાં ખૂબ ચર્ચાસ્પદ બની છે. ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) માટે અયોધ્યામાં રામ મંદિરનું નિર્માણ અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી કલમ ૩૭૦ નાબૂદ કરવા જેવા મુખ્ય મુદ્દાઓની સાથે UCC નો અમલ પણ તેના મૂળભૂત અને વચનબદ્ધ એજન્ડાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ રહ્યો છે.
આગામી સંસદીય ચૂંટણીઓમાં સંસદીય મતવિસ્તારોના પુનઃસીમાંકન (Delimitation) જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓની સાથે સમાન નાગરિક સંહિતા પણ એક મોટો ચૂંટણી મુદ્દો બનવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે.
UCC ની મૂળભૂત વિભાવના અને બંધારણીય આદર્શ
સમાન નાગરિક સંહિતાનો મુખ્ય હેતુ દેશના તમામ નાગરિકો માટે — પછી તે કોઈ પણ ધર્મ, જાતિ, સંપ્રદાય કે લિંગના હોય — લગ્ન, છૂટાછેડા, ઉત્તરાધિકાર, દત્તક વિધાન અને મિલકતના અધિકારો જેવા અંગત કાયદાઓમાં (Personal Laws) એકસમાન નિયમો લાગુ કરવાનો છે.
જ્યારથી ભારતનું બંધારણ ઘડાયું છે, ત્યારથી બંધારણના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોમાં (Directive Principles) UCC ને એક આદર્શ લક્ષ્ય તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેનો મૂળ વિચાર એવો કાયદો બનાવવાનો હતો જે સમાનતા, બિનસાંપ્રદાયિકતા અને સામાજિક ન્યાય પર આધારિત હોય. પ્રથમ દ્રષ્ટિએ, આ સુધારા પાછળની દલીલ ખૂબ મજબૂત અને પ્રગતિશીલ લાગે છે.
રાજ્ય કક્ષાએ અમલીકરણ અને સમાનતાનો અણઉકેલાયેલો પ્રશ્ન
પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં જે રીતે UCC ને વિવિધ રાજ્યોમાં રજૂ કરવામાં આવી રહ્યું છે, તેનાથી તેના મૂળ બિનસાંપ્રદાયિક અને એકસમાન સ્વરૂપ સામે અનેક સવાલો ઊભા થયા છે. વિવેચકોનું માનવું છે કે વિવિધ રાજ્ય સરકારો દ્વારા લાગુ કરવામાં આવી રહેલો કાયદો વાસ્તવિક સમાનતા લાવવાને બદલે બહુમતીવાદી એજન્ડાને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યો છે.
સૌથી મોટો વિરોધાભાસ એ છે કે આ કાયદો પોતે જ “એકસમાન” નથી. દેશમાં એક કેન્દ્રીય કાયદો લાવવાને બદલે અલગ-અલગ ભાજપ શાસિત રાજ્યોએ પોતાના અલગ નિયમો ઘડ્યા છે.
ઉત્તરાખંડ સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ કરનારું દેશનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું.
ત્યારબાદ ગુજરાત, અસમ અને મધ્યપ્રદેશ જેવા રાજ્યોએ પણ આ દિશામાં કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓ આગળ વધારી છે.
કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં સ્પષ્ટ બહુમતીના અભાવે કદાચ આ રસ્તો પસંદ કર્યો હોઈ શકે, પરંતુ રાજ્યવાર અલગ નિયમો હોવાને કારણે સમગ્ર દેશમાં ‘એક દેશ, એક કાયદો’ નો જે મૂળ દાવો હતો તે જ નબળો પડતો દેખાય છે.
આદિવાસી સમુદાયોને મુક્તિ અને કાયદાની મર્યાદાઓ
આ નવી નાગરિક સંહિતાની બીજી એક મહત્વપૂર્ણ મર્યાદા એ છે કે તેમાં મોટાભાગના આદિવાસી સમુદાયોને (Tribal Population) બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. આદિવાસી વસ્તી તેમની પોતાની સદીઓ જૂની પરંપરાઓ, રૂઢિઓ અને સામાજિક રિવાજોને અનુસરે છે. આદિવાસી સમુદાયોને આ કાયદામાંથી મુક્તિ આપવા પાછળનું મુખ્ય કારણ રાજકીય રીતે તેમને નારાજ ન કરવાનું માનવામાં આવે છે.
જોકે, આ મુક્તિના કારણે કાયદામાં સાર્વત્રિક સમાનતા રહેતી નથી. વધુમાં, નાગરિક બાબતોના ઉલ્લંઘનને ગુનાહિત શ્રેણીમાં મૂકવાની જોગવાઈઓ સામે પણ કાનૂની નિષ્ણાતોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. જો કોઈ સિવિલ લો વ્યક્તિગત પસંદગીની સ્વતંત્રતા અને સમાનતાના મૂળભૂત બંધારણીય અધિકારો પર ત્રાપ મારે, તો તેને સંપૂર્ણપણે ‘નાગરિક’ કાયદો કહી શકાય નહીં.
વિપક્ષ, સામાજિક સંસ્થાઓ અને સહયોગી પક્ષોની ચિંતાઓ
UCC ની વર્તમાન રૂપરેખા સામે માત્ર વિરોધ પક્ષો જ નહીં, પરંતુ દેશની વિવિધ ધાર્મિક અને સામાજિક સંસ્થાઓએ પણ ભારે વિરોધ દર્શાવ્યો છે. ઓલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લો બોર્ડ (AIMPLB) સહિતના સંગઠનોએ આક્ષેપ કર્યો છે કે આ કાયદો લઘુમતી સમુદાયોના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક અધિકારો પર અતિક્રમણ કરે છે.
રસપ્રદ વાત એ છે કે, વિપક્ષ સિવાય એનડીએ (NDA) ના પોતાના કેટલાક અગ્રણી સહયોગી પક્ષો — જેમ કે જનતા દળ (યુનાઇટેડ) અને તેલુગુ દેશમ પાર્ટી (TDP) — પણ આ કાયદાના આડેધડ અમલીકરણ સામે સંકોચ અને ચિંતા ધરાવે છે. આ પક્ષોનું માનવું છે કે દેશની સામાજિક વિવિધતા અને સંવેદનશીલતાને ધ્યાનમાં લીધા વિના લેવાયેલા ઉતાવળિયા નિર્ણયો સામાજિક તાણાવાણાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
