વંદે માતરમ હવે રાષ્ટ્રગાન સમાન: અપમાન બદલ થઈ શકે છે જેલ, જાણો શું છે સરકારના નવા નિયમો
ભારતીય આઝાદીની લડતમાં જે ગીતે કરોડો ભારતીયોના હૃદયમાં દેશભક્તિની જ્યોત જગાવી હતી, તે ‘વંદે માતરમ’ હવે કાયદાકીય રીતે નવા સ્વરૂપમાં આપણી સામે આવ્યું છે. ભારત સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા તાજેતરના નિર્ણય મુજબ, હવે રાષ્ટ્રગીત ‘વંદે માતરમ’ને રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ સમાન દરજ્જો આપવામાં આવશે. આ માત્ર સન્માનની વાત નથી, પરંતુ હવે તેના અપમાન કે ગરિમા જાળવવામાં કરવામાં આવતી બેદરકારી બદલ કાયદાકીય સજાની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે.
બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા રચિત આ ગીત હંમેશા ભારતીયો માટે આસ્થાનું પ્રતીક રહ્યું છે, પરંતુ હવે તેના માટે ચોક્કસ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે.
નવા નિયમો અને કાયદાકીય સુધારા
સરકારે ‘રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ અધિનિયમ’ (Prevention of Insults to National Honour Act) માં સુધારો કરવાના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી દીધી છે. અત્યાર સુધી આ કાયદા હેઠળ રાષ્ટ્રધ્વજ, બંધારણ અને રાષ્ટ્રગાન (જન ગણ મન) ના અપમાનને ગુનો ગણવામાં આવતો હતો. હવે આ યાદીમાં ‘વંદે માતરમ’નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
આ સુધારાનો મુખ્ય હેતુ રાષ્ટ્રગીતને રાષ્ટ્રગાન જેટલું જ બંધારણીય રક્ષણ પૂરું પાડવાનો છે. જેવો આ સુધારો અમલમાં આવશે, કે તરત જ વંદે માતરમનું સન્માન જાળવવું એ દરેક નાગરિકની કાયદાકીય ફરજ બની જશે.
ક્યારે થઈ શકે છે જેલની સજા?
નવા નિયમો મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ જાણીજોઈને વંદે માતરમ ગાતા કોઈને રોકશે અથવા જ્યારે આ ગીત વાગતું હોય ત્યારે કોઈ પણ પ્રકારની અશાંતિ કે ખલેલ પહોંચાડશે, તો તેને સજા થઈ શકે છે.
પ્રથમ વખત અપરાધ: જો કોઈ વ્યક્તિ પ્રથમ વખત વંદે માતરમનું અપમાન કરતા પકડાશે, તો તેને ૩ વર્ષ સુધીની જેલની સજા, દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે.
બીજી વખત અપરાધ: જો કોઈ વ્યક્તિ ફરીથી આ જ ગુનો કરશે, તો તેને ઓછામાં ઓછી ૧ વર્ષની જેલની સજા ફરજિયાત કરવામાં આવી છે.
આ જોગવાઈઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે સરકાર રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોના સન્માન બાબતે હવે અત્યંત ગંભીર છે.
વંદે માતરમ ગાવાની સત્તાવાર રીત અને સમય
નવી માર્ગદર્શિકા મુજબ, વંદે માતરમના સત્તાવાર સંસ્કરણમાં છ શ્લોકો છે અને તેની અવધિ આશરે ૩ મિનિટ અને ૧૦ સેકન્ડ નક્કી કરવામાં આવી છે.
રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવતી વખતે, રાષ્ટ્રપતિ કે રાજ્યપાલના સત્તાવાર કાર્યક્રમોમાં તેમના આગમન અને વિદાય સમયે આ ગીત વગાડવું ફરજિયાત રહેશે.
જો કોઈ કાર્યક્રમમાં રાષ્ટ્રગાન અને રાષ્ટ્રગીત બંને વગાડવાના હોય, તો પહેલા ‘વંદે માતરમ’ ગાવામાં આવશે અને ત્યારબાદ ‘જન ગણ મન’ ગાવામાં આવશે.
શ્રોતાઓ અને સિનેમા હોલ માટેના નિયમો
સામાન્ય જનતા માટે પણ કેટલીક મહત્વની સૂચનાઓ જાહેર કરવામાં આવી છે:
સાવધાનની મુદ્રા: જ્યારે પણ વંદે માતરમ ગાવામાં કે વગાડવામાં આવે, ત્યારે દરેક વ્યક્તિએ સન્માન દર્શાવવા માટે ‘સાવધાન’ની મુદ્રામાં સ્થિર ઊભા રહેવું જોઈએ.
બેન્ડ અને સિગ્નલ: જો કોઈ બેન્ડ દ્વારા વંદે માતરમ વગાડવાનું હોય, તો તેની શરૂઆત દર્શાવવા માટે ઢોલ કે બિગુલ વગાડીને સંકેત આપવો જરૂરી છે.
સિનેમા હોલને છૂટ: જો કોઈ ફિલ્મ કે ડોક્યુમેન્ટ્રીના ભાગરૂપે વંદે માતરમ વાગતું હોય, તો તે સમયે દર્શકોએ ઊભા રહેવાની જરૂર નથી. આ છૂટ એટલા માટે આપવામાં આવી છે કારણ કે તે સર્જનાત્મક કલાનો ભાગ છે અને વારંવાર ઊભા થવાથી પ્રેક્ષકોને તકલીફ ન પડે.
શું કોઈ ખાસ સમુદાય માટે આ ફરજિયાત છે?
આ પ્રશ્ન સોશિયલ મીડિયા પર ઘણો ચર્ચાય રહ્યો છે. કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, ભારતનો કોઈ પણ નાગરિક પછી તે કોઈ પણ ધર્મ કે સમુદાયનો હોય, તેના પર આ નિયમો સમાન રીતે લાગુ પડે છે. બંધારણ મુજબ રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોનું સન્માન કરવું એ દરેક ભારતીયની મૂળભૂત ફરજ છે. સરકારનો આ નિયમ કોઈ ખાસ ધર્મને નિશાન બનાવવા માટે નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય ગૌરવને કાયદાકીય પીઠબળ આપવા માટે છે.
જે લોકો વંદે માતરમના શબ્દો સામે ધાર્મિક વાંધો ઉઠાવતા હોય, તેમના માટે કોર્ટના અગાઉના ચુકાદાઓ મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ ગીત ન ગાય પણ સન્માનપૂર્વક ઊભી રહે, તો તેને અપમાન ગણવામાં આવતું નથી. પરંતુ જાણીજોઈને અવરોધ પેદા કરવો એ ચોક્કસપણે હવે ગુનાની શ્રેણીમાં આવશે.
