પશ્ચિમ એશિયાની કટોકટી અને ભારતનું આર્થિક સંતુલન: પડકારો વચ્ચે આશાવાદની મજબૂત દીવાલ
વર્તમાન સમયમાં વૈશ્વિક રાજકારણ અને અર્થતંત્ર એક અત્યંત નાજુક તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે. પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલો તણાવ માત્ર ભૌગોલિક સરહદો પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ તેની આડઅસર સમગ્ર વિશ્વના બજારો પર જોવા મળી રહી છે. આ વૈશ્વિક કટોકટીની સીધી અસર ભારતીય અર્થતંત્ર પર પણ પડી રહી છે. આવા કપરા સમયમાં દેશના નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે ભારતીય લઘુ ઉદ્યોગ વિકાસ બેંક (SIDBI) ના એક કાર્યક્રમમાં દેશની આર્થિક સ્થિતિ અને ભવિષ્યની રણનીતિ અંગે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે, “ભારત અત્યારે ભય કે ગભરાટ ફેલાવવાનું પોષી શકે તેમ નથી.” બાહ્ય પડકારો ગમે તેટલા મોટા હોય, પરંતુ દેશના આંતરિક આર્થિક પાયા મજબૂત છે અને આપણે નકારાત્મકતાના બદલે આત્મવિશ્વાસ સાથે આગળ વધવાની જરૂર છે.
‘3F’ ફોર્મ્યુલા: ઇંધણ, ખાતર અને વિદેશી હૂંડિયામણ પર વિશેષ નજર
પશ્ચિમ એશિયાની કટોકટી વચ્ચે ભારત સરકારની આર્થિક રણનીતિ મુખ્યત્વે ત્રણ મહત્વના સ્તંભો પર ટકેલી છે, જેને નાણામંત્રીએ “3F” તરીકે ઓળખાવ્યા છે:
Fuel (ઇંધણ/ક્રૂડ ઓઇલ): ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 80% થી વધુ ક્રૂડ ઓઇલ આયાત કરે છે. વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડના વધતા ભાવ સીધા દેશના મોંઘવારી દરને અસર કરે છે.
Fertilizer (ખાતર): કૃષિપ્રધાન ભારત માટે ખાતર અનિવાર્ય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખાતરના કાચા માલના ભાવ “અકલ્પનીય” સપાટીએ પહોંચી ગયા છે, જે સરકારની સબસિડીનું ભારણ વધારે છે.
Forex Reserves (વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત): આયાત બિલ વધવાના કારણે દેશના વિદેશી નાણાં ભંડાર પર દબાણ ન આવે તે માટે ફોરેક્સ મેનેજમેન્ટ અત્યંત જરૂરી બન્યું છે.
સરકાર આ ત્રણેય મોરચે ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક નજર રાખી રહી છે અને બાહ્ય દબાણોની અસર સામાન્ય નાગરિકો પર ઓછી થાય તેવા માપાંકિત (calibrated) પગલાં લઈ રહી છે.
નકારાત્મકતા અને ‘ભયના માહોલ’ સામે નાણામંત્રીનો પ્રહાર
નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે દેશમાં આર્થિક અનિશ્ચિતતાનો ગભરાટ ફેલાવનારા “નિંદા કરનારાઓ” (Critics) ની આકરી ટીકા કરી છે. તેમણે જણાવ્યું કે, દેશમાં સામાન્ય લોકો અને ઉદ્યોગો દ્વારા થઈ રહેલા સકારાત્મક કાર્યો અને સિદ્ધિઓને નજરઅંદાજ કરીને માત્ર એક નિરાશાજનક ચિત્ર રજૂ કરવું એ યોગ્ય નથી.
“આપણે એ સ્વીકારવું પડશે કે વર્તમાન આર્થિક પડકારો સંપૂર્ણપણે બાહ્ય પરિબળોથી પ્રેરિત છે. ભારતની સ્થાનિક આર્થિક સ્થિતિ આજે પણ વિશ્વના અન્ય દેશો કરતાં વધુ સ્થિતિસ્થાપક (Resilient) અને સકારાત્મક છે. આપણે આપણા શબ્દો અને કાર્યોથી સામાન્ય જનતા અને રોકાણકારોમાં વિશ્વાસ જગાડવાનો છે, ભય નહીં.”
સરકારનો અભિગમ સ્પષ્ટ છે કે નકારાત્મક વાર્તાઓ દેશના વિકાસની ગતિને રોકી શકે છે, તેથી આત્મવિશ્વાસ જાળવી રાખવો એ જ સમયની માંગ છે.
એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ઘટાડો અને મહેસૂલી નુકસાન
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મોંઘા થઈ રહેલા ક્રૂડ ઓઇલની અસર સ્થાનિક બજાર પર ઓછી કરવા માટે સરકારે તાજેતરમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરની એક્સાઇઝ ડ્યુટી (આબકારી જકાત) માં ઘટાડો કર્યો હતો. આ અંગે માહિતી આપતાં નાણામંત્રીએ જણાવ્યું કે, આ ટેક્સ ઘટાડાને કારણે કેન્દ્ર સરકારને આશરે ₹1 લાખ કરોડનું મહેસૂલ નુકસાન વેઠવું પડશે. આમ છતાં, સામાન્ય જનતાને મોંઘવારીના મારથી બચાવવા અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ ધમધમતી રાખવા માટે સરકારે આ મોટો નિર્ણય લીધો છે.
MSME ક્ષેત્ર માટે ચિંતા: ₹8.1 લાખ કરોડની બાકી રકમ
દેશના આર્થિક વિકાસના એન્જિન ગણાતા સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) ની સ્થિતિ અંગે નાણામંત્રીએ ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમણે જાહેર કર્યું કે, દેશમાં MSME ક્ષેત્રની આશરે ₹8.1 લાખ કરોડની રકમ હજુ પણ વિલંબિત ચૂકવણીઓ (Delayed Payments) ના કારણે અટવાયેલી પડી છે.
નાણામંત્રીએ ખાસ કરીને જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (PSUs) અને મોટા કોર્પોરેટ ગૃહોને સખત શબ્દોમાં અપીલ કરી છે કે તેઓ સરકારે નક્કી કરેલી 45 દિવસની ફરજિયાત સમયમર્યાદામાં લઘુ ઉદ્યોગોના નાણાં ચૂકવી દે. જો આ નાણાં સમયસર છૂટા થાય, તો બજારમાં લિક્વિડિટી (નાણાંની તરલતા) વધશે અને આર્થિક ચક્ર વધુ ઝડપી બનશે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) નું સંકટ અને વધતા ભાવ
પશ્ચિમ એશિયાના યુદ્ધના કારણે સૌથી મોટો ખતરો ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ બંધ થવાનો છે. આ દરિયાઈ માર્ગ વિશ્વના પેટ્રોલિયમ સપ્લાય અને ભારત માટે યુરિયા (ખાતર) ની આયાત માટે જીવનરેખા સમાન છે. જો આ માર્ગ પર કોઈ લાંબો વિક્ષેપ આવે, તો પુરવઠો ખોરવાઈ જવાની પૂરેપૂરી સંભાવના છે.
આ સંકટની અસર ભારતમાં દેખાવા પણ લાગી છે. સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ તાજેતરમાં જ પેટ્રોલના ભાવમાં પ્રતિ લિટર ₹2.61 અને ડીઝલમાં ₹2.71 નો વધારો કર્યો છે. છેલ્લા ટૂંકા ગાળામાં જ પેટ્રોલમાં કુલ ₹7.35 અને ડીઝલમાં ₹7.53 નો તીવ્ર વધારો ઝીંકવો પડ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે સરકાર વૈશ્વિક દબાણ સામે કેટલો મોટો સંઘર્ષ કરી રહી છે.
નાગરિકોને વડાપ્રધાનની ‘વિવેકપૂર્ણ ખર્ચ’ની અપીલ
યુદ્ધના આર્થિક ખર્ચ અને દેશની આયાત પર પડતી અસરોને ધ્યાનમાં રાખીને ખુદ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ દેશવાસીઓને એક મહત્વપૂર્ણ અપીલ કરી છે. તેમણે દેશના તમામ નાગરિકોને આ નાજુક સમયમાં વિવેકપૂર્ણ રીતે ખર્ચ કરવાની સલાહ આપી છે. વડાપ્રધાને ખાસ કરીને સોનાની ખરીદી અને વિદેશ પ્રવાસ જેવા બિનજરૂરી ખર્ચાઓ ટાળવા અથવા થોડા સમય માટે મુલતવી રાખવા વિનંતી કરી છે, કારણ કે આવી વસ્તુઓની આયાતથી દેશનું ફોરેક્સ અનામત (વિદેશી હૂંડિયામણ) બહાર ખેંચાઈ જાય છે.
