મોંઘવારીનો નવો રાઉન્ડ! ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ 111 ડોલરને પાર; જાણો તમારા ખિસ્સા પર શું થશે અસર
પશ્ચિમ એશિયા (વેસ્ટ એશિયા) માં સતત વધી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવે (Geopolitical Tension) એકવાર ફરીથી સમગ્ર વિશ્વની ચિંતામાં મોટો વધારો કરી દીધો છે. એક તરફ આ વિસ્તારમાં યુદ્ધની આગ ઠરવાનું નામ નથી લઈ રહી, તો બીજી તરફ આ અશાંતિના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલ (કચ્છા તેલ) ના ભાવમાં ભયાનક ઉછાળો જોવા મળી રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિની સીધી અસર માત્ર પશ્ચિમ એશિયા પૂરતી સીમિત નથી રહેવાની, પરંતુ તેની ગંભીર અસરો વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને દુનિયાભરના સામાન્ય નાગરિકોના ખિસ્સા પર પડવાની પૂરેપૂરી આશંકા છે.
તાજેતરમાં સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ના એક અત્યંત સુરક્ષિત ગણાતા ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટની નજીક ડ્રોન હુમલો થતાં ત્યાં ભીષણ આગ ફાટી નીકળી હતી. આ ઘટનાએ વૈશ્વિક શેરબજારો અને કોમોડિટી માર્કેટમાં ડરનો માહોલ પેદા કર્યો છે. આ દરમિયાન, ઈરાને (Iran) અમેરિકા સાથે બીજા તબક્કાની શાંતિ વાટાઘાટોમાં ભાગ લેવાનો સ્પષ્ટ ઈનકાર કરી દીધો છે, જેનાથી સાબિત થાય છે કે આ વિવાદ ટૂંક સમયમાં શાંત થવાનો નથી.
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલની કિંમતો આકાશે આંબી
પશ્ચિમ એશિયાના તણાવ અને ક્રૂડ ઓઈલના સપ્લાયમાં વિક્ષેપ પડવાના ડરથી વૈશ્વિક બજારમાં તેલની કિંમતોમાં જોરદાર ઉછાળો આવ્યો છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિએટ (Crude Oil) ની કિંમત આશરે ૨.૦૮ ટકા વધીને ૧૦૭.૬૦ ડોલર પ્રતિ બેરલ પર પહોંચી ગઈ છે.
આ સાથે જ, વૈશ્વિક સ્તરે બેન્ચમાર્ક ગણાતા બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) ના ભાવ પણ ૧.૭૪ ટકાના વધારા સાથે ૧૧૧.૧૬ ડોલર પ્રતિ બેરલ ની સપાટી વટાવી ગયા છે. બજારના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આ તણાવ આગામી દિવસોમાં પણ ચાલુ રહેશે, તો તેલના ભાવ નવા રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી શકે છે.
તેલના ભાવમાં અચાનક ઉછાળો આવવાનું અસલી કારણ શું?
વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલ મોંઘું થવાનું સૌથી મોટું કારણ ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Hormuz Strait – હોર્મુઝની સામુદ્રધુની) માં વધી રહેલી સૈન્ય હિલચાલ છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ દરિયાઈ માર્ગ દુનિયાનો સૌથી મહત્વનો રૂટ માનવામાં આવે છે, કારણ કે સમગ્ર વિશ્વમાં સપ્લાય થતા કુલ તેલ અને એલએનજી (ગેસ) નો આશરે પાંચમો ભાગ (૨૦%) આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે.
વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં, ઈરાનની શક્તિશાળી સૈન્ય પાંખ ‘રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ’ (Revolutionary Guard) એ આ દરિયાઈ માર્ગ પર પોતાની પકડ મજબૂત કરી દીધી છે અને ત્યાંથી પસાર થતા વિદેશી જહાજો પર કડક નજર રાખવાનું શરૂ કર્યું છે. ઈરાને હવે આ માર્ગ પરથી પસાર થવા માટે ઘણા માલવાહક જહાજો માટે ખાસ પરવાનગી લેવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું છે. આ કડક વલણને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓમાં ગભરાટ છે અને તેલના સપ્લાય ચેઈનને મોટું નુકસાન થવાનો ભય સતાવી રહ્યો છે.
યુએઈ (UAE) ના ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ પર ડ્રોન હુમલો
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા આ વિવાદે ત્યારે વધુ ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું જ્યારે સંયુક્ત આરબ અમીરાતના એક મોટા પરમાણુ ઉર્જા પ્લાન્ટને નિશાન બનાવવામાં આવ્યો. સત્તાવાર અહેવાલો અનુસાર, એક અજ્ઞાત ડ્રોન દ્વારા યુએઈના પ્રખ્યાત ‘બરાકાહ ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ’ (Barakah Nuclear Power Plant) ની બહાર આવેલા એક મોટા ઈલેક્ટ્રિક જનરેટર પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો, જેના કારણે ત્યાં જોરદાર બ્લાસ્ટ થયો અને આગ લાગી ગઈ.
જો કે, આ દુર્ઘટનામાં સૌથી મોટી રાહતની વાત એ રહી કે હુમલો પ્લાન્ટની મુખ્ય ઇમારતની બહાર થયો હતો. યુએઈના પરમાણુ સત્તાવાળાઓએ તાત્કાલિક નિવેદન જાહેર કરીને જણાવ્યું છે કે પ્લાન્ટની અંદર રેડિયેશન (કિરણોત્સર્ગ) નું સ્તર સંપૂર્ણપણે સામાન્ય છે અને વીજળીના ઉત્પાદન પર કોઈ પણ પ્રકારની વિપરીત અસર પડી નથી. આ હુમલામાં સદનસીબે કોઈ જાનહાનિ થઈ નથી કે કોઈ વ્યક્તિ ઘાયલ થઈ નથી, પરંતુ આ ઘટનાએ સાબિત કરી દીધું છે કે હવે આ ક્ષેત્રમાં પરમાણુ મથકો પણ સુરક્ષિત નથી.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ક્યાં અટકી છે વાત?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો વર્ષો જૂનો વિવાદ હવે વધુ જટિલ બની ગયો છે. સુપરપાવર અમેરિકાની સ્પષ્ટ માંગ છે કે ઈરાન પોતાનો પરમાણુ કાર્યક્રમ (Nuclear Program) કાયમ માટે બંધ કરી દે અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે અત્યંત મહત્વના એવા ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ પરથી પોતાનું સૈન્ય નિયંત્રણ ઓછું કરે.
બીજી તરફ, ઈરાન પણ પોતાના વલણ પર અડગ છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે જ્યાં સુધી અમેરિકા તેના પર લાદવામાં આવેલા તમામ આર્થિક પ્રતિબંધો (Sanctions) સંપૂર્ણપણે હટાવી ન લે અને અગાઉના યુદ્ધોના કારણે તેમના દેશને થયેલા આર્થિક નુકસાનનું વળતર ન ચૂકવે, ત્યાં સુધી કોઈ પણ પ્રકારની સમજૂતી શક્ય નથી.
દરમિયાન, અમેરિકી નૌસેનાએ ઈરાનના એક શંકાસ્પદ માલવાહક જહાજને દરિયાની અધવચ્ચે જ જપ્ત કરી લેતા બળતામાં ઘી હોમાયું છે. આ ઘટનાથી ગુસ્સે ભરાયેલા ઈરાને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહી દીધું છે કે વર્તમાન સંજોગોમાં તેઓ અમેરિકા સાથે કોઈપણ નવી શાંતિ વાર્તા (Peace Talks) કરવાના મૂડમાં નથી.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર કેમ મંડરાઈ રહ્યું છે મોટું સંકટ?
અર્થશાસ્ત્રીઓ ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે કે જો ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ નો દરિયાઈ માર્ગ લાંબા સમય સુધી પ્રભાવિત રહેશે અથવા યુદ્ધના કારણે બંધ થઈ જશે, તો તે માનવ ઈતિહાસનું સૌથી મોટું ‘ઓઈલ સપ્લાય કટોકટી’ (Oil Supply Crisis) બની શકે છે. કાચા તેલની અછતને કારણે દુનિયાભરમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચશે, જેની સીધી અસર ટ્રાન્સપોર્ટેશન ખર્ચ પર પડશે અને મોંઘવારી બેકાબૂ બની જશે.
ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશ માટે આ પરિસ્થિતિ અત્યંત ચિંતાજનક છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું આશરે ૮૦-૮૫ ટકા ક્રૂડ ઓઈલ વિદેશોમાંથી, ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયાના દેશોમાંથી આયાત (Import) કરે છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલ આ જ રીતે મોંઘું થતું રહેશે, તો ભારતનું આયાત બિલ ખૂબ વધી જશે, જેના કારણે ભારતીય રૂપિયો નબળો પડી શકે છે અને દેશમાં મોંઘવારીનો નવો રાઉન્ડ શરૂ થઈ શકે છે. પશ્ચિમ એશિયાની આ ચિંગારી હવે સમગ્ર વિશ્વના આર્થિક વિકાસને રોકી દે તેવા સંકેતો મળી રહ્યા છે.
