અલી ખામેનેઈના અવસાન બાદ પુત્ર મોજતબાને સોંપાઈ સત્તા: IRGC ના દબાણ હેઠળ લેવાયો મોટો નિર્ણય.
ઈરાનના રાજકારણમાં એક યુગનો અંત આવ્યો છે અને એક નવા અધ્યાયની શરૂઆત થઈ છે. લાંબા સમયથી પડદા પાછળ રહીને સત્તાના સૂત્રો સંભાળનારા મોજતબા ખામેનેઈ હવે ઈરાનના નવા સર્વોચ્ચ નેતા (Supreme Leader) તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. અહેવાલો મુજબ, ઈરાની ક્રાંતિકારી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) ના ભારે દબાણ હેઠળ ‘એસેમ્બલી ઓફ એક્સપર્ટ્સ’ દ્વારા તેમની પસંદગી કરવામાં આવી છે. આ મોટો ફેરફાર અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના સંયુક્ત ઓપરેશનમાં આયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈના મૃત્યુ બાદ થયો છે. ચાલો જાણીએ કે કોણ છે આ શક્તિશાળી વ્યક્તિ જે હવે ઈરાનનું ભવિષ્ય નક્કી કરશે.
કોણ છે મોજતબા ખામેનેઈ? એક રહસ્યમય વ્યક્તિત્વ
મોજતબા હોસેની ખામેનેઈનો જન્મ 8 સપ્ટેમ્બર 1969ના રોજ પવિત્ર શહેર મશહાદમાં થયો હતો. તેઓ આયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈના બીજા ક્રમના સૌથી મોટા પુત્ર છે. વર્ષો સુધી તેઓ ઈરાનના રાજકારણમાં એક ‘પડદા પાછળના ખેલાડી’ તરીકે જાણીતા રહ્યા છે. સત્તાવાર રીતે તેમની પાસે કોઈ મોટું સરકારી પદ નહોતું, છતાં પણ ઈરાનની સુરક્ષા એજન્સીઓ, ઈન્ટેલિજન્સ અને આર્થિક નિર્ણયો પર તેમનો ભારે પ્રભાવ હતો.
તેમની છબી એક કડક અને ગંભીર ધર્મગુરુ (Cleric) તરીકેની છે. ઈરાની મીડિયામાં તેમની હાજરી ઓછી રહેતી હતી, પરંતુ સત્તાના ગલિયારાઓમાં એવું કહેવાતું કે પિતા અલી ખામેનેઈના દરેક મોટા નિર્ણય પાછળ મોજતબાની સંમતિ રહેતી હતી. હવે, પિતાના અવસાન બાદ, તેઓ સીધા જ દેશના સર્વોચ્ચ શિખર પર બિરાજમાન થયા છે.
પૃષ્ઠભૂમિ અને ઉછેર: ક્રાંતિના છાયામાં બાળપણ
મોજતબાનો ઉછેર એવા સમયગાળામાં થયો જ્યારે ઈરાન શાહના શાસન વિરુદ્ધ ક્રાંતિની જ્વાળાઓમાં સળગી રહ્યું હતું. તેમના પિતા અલી ખામેનેઈ તે સમયે શાહ વિરોધી ચળવળના અગ્રણી નેતા હતા. ક્રાંતિ બાદ જ્યારે તેમનો પરિવાર તેહરાન શિફ્ટ થયો, ત્યારે મોજતબાએ ‘અલવી હાઈસ્કૂલ’માં અભ્યાસ કર્યો. આ એક એવી શૈક્ષણિક સંસ્થા છે જ્યાં ઈરાનના શાસક વર્ગના બાળકો અભ્યાસ કરે છે.
1979ની ક્રાંતિ બાદ તેમના પિતા પહેલા રાષ્ટ્રપતિ અને ત્યારબાદ સર્વોચ્ચ નેતા બન્યા. આનાથી મોજતબાને નાનપણથી જ સત્તાના સમીકરણો સમજવાની તક મળી. તેમણે ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ (1980-1988) માં પણ ભાગ લીધો હતો, જેના કારણે ઈરાની ક્રાંતિકારી ગાર્ડ (IRGC) સાથે તેમના ગાઢ સંબંધો બંધાયા. આ સંબંધો જ આજે તેમને સર્વોચ્ચ પદ સુધી પહોંચાડવામાં નિર્ણાયક સાબિત થયા છે.
સત્તાનું કેન્દ્ર અને IRGC સાથેના સંબંધો
મોજતબા ખામેનેઈની પસંદગીમાં IRGC (ઈરાની ક્રાંતિકારી ગાર્ડ કોર્પ્સ) ની ભૂમિકા સૌથી મહત્વની રહી છે. ઈરાનમાં સેના કરતા પણ વધુ શક્તિશાળી ગણાતી આ સંસ્થા મોજતબાને પોતાના સૌથી વિશ્વસનીય સાથી માને છે. 2005 અને 2009ની ઈરાનની રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીઓમાં મોજતબાએ જે રીતે હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો અને કટ્ટરપંથી ઉમેદવારોને સમર્થન આપ્યું હતું, તેનાથી સાબિત થયું હતું કે તેઓ માત્ર એક નેતાના પુત્ર નથી પણ એક કુશળ વ્યૂહરચનાકાર પણ છે.
તેમની સત્તા પર પકડ એટલી મજબૂત છે કે ઈરાનની ગુપ્તચર સંસ્થાઓ સીધી તેમને રિપોર્ટ કરતી હોવાનું માનવામાં આવે છે. વિરોધ પક્ષો અને પશ્ચિમી દેશો ઘણીવાર તેમની ટીકા કરતા રહ્યા છે કે તેઓ લોકશાહી મૂલ્યોના વિરોધી છે, પરંતુ ઈરાનના વર્તમાન સંજોગોમાં, જ્યારે દેશ બાહ્ય હુમલાઓ અને આંતરિક અસ્થિરતાનો સામનો કરી રહ્યો છે, ત્યારે કટ્ટરપંથી જૂથો મોજતબાને જ એકમાત્ર મજબૂત વિકલ્પ માને છે.
નવા સર્વોચ્ચ નેતા સામેના મોટા પડકારો
મોજતબા ખામેનેઈ જ્યારે સત્તા સંભાળી રહ્યા છે, ત્યારે ઈરાન ઇતિહાસના સૌથી મુશ્કેલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. તેમના માર્ગમાં અનેક કાંટા છે:
-
અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ સાથેનો સંઘર્ષ: પિતાના મૃત્યુનો બદલો લેવા માટે તેમના પર ભારે દબાણ હશે. ઈઝરાયેલ સાથેનો સીધો યુદ્ધનો ખતરો તેમની સૌથી મોટી પરીક્ષા સાબિત થશે.
-
આર્થિક કટોકટી: આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોને કારણે ઈરાનનું અર્થતંત્ર ભાંગી પડ્યું છે. સામાન્ય જનતામાં વધતો અસંતોષ તેમના માટે મોટો પડકાર છે.
-
વારસાની કાયદેસરતા: ઈરાનમાં સત્તાનું હસ્તાંતરણ પિતાથી પુત્રને થવું એ ઘણા ધાર્મિક નેતાઓને પસંદ નથી. તેઓએ પોતાની ધાર્મિક અને રાજકીય લાયકાત સાબિત કરવી પડશે.
તેહરાનમાં પૂર્વ નેતા અલી ખામેનેઈની અંતિમ વિદાય માટે 40 દિવસનો શોક જાહેર કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ઈરાને હવે એક નવા અને કદાચ વધુ આક્રમક યુગમાં ડગ માંડ્યા છે. મોજતબાનું શાસન ઈરાનને કઈ દિશામાં લઈ જશે, તે આવનારા થોડા મહિનાઓમાં જ સ્પષ્ટ થઈ જશે.
