ભારતની આસપાસના જળમાર્ગો પર નજર કરીએ તો, દેશની પૂર્વ દિશામાં બંગાળની ખાડી (Bay of Bengal) આવેલી છે અને પશ્ચિમ દિશામાં અરબી સમુદ્ર (Arabian Sea) આવેલો છે. જો કે, આપણે અવારનવાર એવું સાંભળીએ છીએ કે અરબી સમુદ્રની સરખામણીમાં બંગાળની ખાડીમાં ચક્રવાત એટલે કે વાવાઝોડાનું પ્રમાણ ઘણું વધારે હોય છે. આ એક એવો સવાલ છે જે આપણા મનમાં પણ ક્યારેક ને ક્યારેક જરૂર આવ્યો હશે કે આ બંને જળ વિસ્તારોમાંથી આટલો મોટો ભેદભાવ કેમ? તો ચાલો આજે જાણીએ કે બંગાળની ખાડીમાં જ કેમ સૌથી વધુ વાવાઝોડા ઉદ્ભવે છે તેની પાછળનું અસલી વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય શું છે.
તાપમાન અને ગરમીનું ઊંચું પ્રમાણ
વાવાઝોડા કે ચક્રવાત પેદા થવા માટે સૌથી પહેલી અને મહત્ત્વની શરત સમુદ્રના પાણીનું તાપમાન હોય છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે, જ્યારે સમુદ્રના પાણીનું તાપમાન ૨૬ કે ૨૭ ડિગ્રી સેલ્સિયસ કે તેથી વધુ હોય ત્યારે વાવાઝોડા બનવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે.
બંગાળની ખાડીનું પાણી અરબી સમુદ્ર કરતા વધુ ગરમ રહે છે. આ ખાડીની ભૌગોલિક સ્થિતિ એવી છે કે ચારેય બાજુથી જમીનથી ઘેરાયેલી હોવાને કારણે અહીં સૂર્યના કિરણો સીધા પડે છે અને પાણી લાંબા સમય સુધી ગરમ રહે છે. વધુ તાપમાનના કારણે પાણીની વરાળ બને છે અને ઊંચે ચડે છે, જે વાવાઝોડા માટે અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.
પવનની ગતિ અને દિશા (વૈજ્ઞાનિક પરિબળો)
બંગાળની ખાડીમાં દરિયાઈ પવનોની દિશા અને ગતિ પણ ચક્રવાતોને આમંત્રણ આપે છે. પેસિફિક મહાસાગરમાંથી આવતા વાવાઝોડા કે તોફાનોના અવશેષો પણ ઘણીવાર મલાયા દ્વીપસમૂહ પાર કરીને બંગાળની ખાડીમાં પ્રવેશે છે અને અહીં તેને પૂરતી ઊર્જા મળી જાય છે.
જ્યારે અરબી સમુદ્રની વાત કરીએ તો, ત્યાં તાપમાન પ્રમાણમાં થોડું ઓછું રહે છે અને ત્યાં પવનોનું દબાણ અલગ પ્રકારે કામ કરે છે. અરબી સમુદ્રમાં ઉદ્ભવતા વાવાઝોડા મોટે ભાગે ઓમાન કે પાકિસ્તાન તરફ ફંટાતા હોય છે, જ્યારે બંગાળની ખાડીમાં ઉદ્ભવતા તોફાનો સીધા ભારતના પૂર્વ કિનારાના રાજ્યો જેવા કે ઓડિશા, પશ્ચિમ બંગાળ, આંધ્રપ્રદેશ કે તમિલનાડુ સાથે ટકરાય છે.
ભૌગોલિક બનાવટ અને ભેજનું પ્રમાણ
બંગાળની ખાડીની ભૌગોલિક રચના પણ એક મોટું કારણ છે. આ ખાડીની આસપાસ ચોમાસા દરમિયાન ભારે ભેજવાળી હવા જમા થાય છે. આ ભેજ જ્યારે ગરમ હવા સાથે મળે છે ત્યારે મોટા પાયે લો-પ્રેશર (હવાનું હળવું દબાણ) ક્ષેત્ર ઊભું કરે છે. આ લો-પ્રેશર ધીમે-ધીમે વિકસીને શક્તિશાળી વાવાઝોડાનું રૂપ ધારણ કરી લે છે.
બીજી તરફ, અરબી સમુદ્રમાં આ પ્રકારની સાનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ લાંબા સમય સુધી ટકતી નથી, જેના કારણે ત્યાં વાવાઝોડાનું પ્રમાણ ઓછું જોવા મળે છે. જો કે, તાજેતરના વર્ષોમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે અરબી સમુદ્રનું તાપમાન પણ વધી રહ્યું છે, જેના કારણે હવે અરબી સમુદ્રમાં પણ વાવાઝોડાની આવૃત્તિ થોડી વધી હોવાનું વૈજ્ઞાનિકો નોંધે છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, વધુ તાપમાન, ભેજનું સતત પ્રમાણ અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓ એવા મુખ્ય કારણો છે જેના લીધે અરબી સમુદ્ર કરતાં બંગાળની ખાડીમાં વાવાઝોડાનું જોખમ અને પ્રમાણ હંમેશાં વધુ રહે છે.
