શું તમારો સમય પણ ચપટી વગાડતા વિતી જાય છે? મગજની આ ૫ ગુપ્ત પ્રક્રિયાઓ છે જવાબદાર!
“સમય ખૂબ ઝડપથી ભાગી રહ્યો છે” — આ એક એવું વાક્ય છે જે આપણે બધાએ ક્યારેક ને ક્યારેક કહ્યું હશે અથવા તો બીજાના મોઢે સાંભળ્યું હશે. બાળપણમાં જે ઉનાળાનું વેકેશન પૂરું જ નહોતું થતું, તે જ વર્ષો આજે મોટી ઉંમરે ચપટી વગાડતા પૂરા થઈ જાય છે. અઠવાડિયા, મહિનાઓ અને વર્ષો અચાનક વિતી જાય છે. પરંતુ શું ખરેખર સમયની ગતિ વધી જાય છે? કે પછી આ માત્ર આપણા મગજનો એક ભ્રમ છે?
વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકો વર્ષોથી એ સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે ઉંમર વધવાની સાથે સમય ઝડપથી ભાગતો હોય તેવો અનુભવ કેમ થાય છે. કૅમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત ૨૦૧૯ ના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે આ ઘટના પાછળ આપણું “માનસિક સમય” (Mind Time) અને “ઘડિયાળનો સમય” (Clock Time) વચ્ચેનું અસંતુલન જવાબદાર છે.
ઘડિયાળનો સમય હંમેશાં એકસરખો રહે છે — દિવસના ૨૪ કલાક. પરંતુ આપણું મગજ સમયને ઘડિયાળના કાંટાથી નહીં, પણ અનુભવો અને ચિત્રોના આધારે માપે છે. ઉંમર વધવાની સાથે આપણું મગજ દ્રશ્યો અને માહિતીને પ્રોસેસ કરવામાં વધુ સમય લે છે, જેથી આપણને લાગે છે કે સમય ઝડપથી વીતી રહ્યો છે.
સમય ઝડપથી વિતવાના ૫ મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક કારણો
મેન્ટલ હેલ્થકેર સંસ્થા ‘રીચલિંક’ (ReachLink) ના સંશોધન મુજબ, ઉંમર વધવાની સાથે સમય ઝડપથી ભાગતો લાગવા પાછળ મુખ્ય ૫ વૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્રો અને મનોવૈજ્ઞાનિક કારણો જવાબદાર છે:
પ્રોપોશનલ થીયરી (Proportional Theory)
આ થીયરી મુજબ, આપણું મગજ જીવનના દરેક નવા વર્ષને આપણા ભૂતકાળના કુલ આયુષ્યના એક ભાગ (Fraction) તરીકે જુએ છે.
ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે બાળક ૧૦ વર્ષનું હોય છે, ત્યારે તેના માટે ૧ વર્ષ એ તેના આખા જીવનનો ૧૦ ટકા (૧/૧૦) જેટલો મોટો હિસ્સો હોય છે. પરંતુ જ્યારે વ્યક્તિ ૫૦ વર્ષની થાય છે, ત્યારે ૧ વર્ષ એ તેના જીવનનો માત્ર ૨ ટકા (૧/૫૦) હિસ્સો બની જાય છે. તેથી, જેમ જેમ આપણું આયુષ્ય વધે છે, તેમ તેમ દરેક નવું વર્ષ આપણા ભૂતકાળની સરખામણીમાં નાનું અને ટૂંકું લાગવા માંડે છે.
નવીનતાનો અભાવ (Novelty Deficit)
બાળપણમાં અને યુવાનીમાં આપણે દરરોજ કંઈક નવું શીખીએ છીએ — નવી શાળા, નવા મિત્રો, નવી રમતો અને નવા સ્થળો. આપણું મગજ આ નવી ઘટનાઓની વિગતવાર યાદો (Memories) સ્ટોર કરે છે.
પરંતુ મોટી ઉંમરે જીવન એક ચોક્કસ રૂટિનમાં બંધાઈ જાય છે. દરરોજ એ જ કામ, એ જ રસ્તો અને એ જ દિનચર્યા. જ્યારે જીવનમાં કંઈ નવું નથી બનતું, ત્યારે મગજ પાસે યાદ રાખવા માટે ખાસ ઘટનાઓ હોતી નથી. પરિણામે, જ્યારે આપણે ભૂતકાળ તરફ ફરીને જોઈએ છીએ, ત્યારે તે આખો સમયગાળો ખૂબ ટૂંકો અને સંકોચાયેલો લાગે છે.
ધ્યાનનું કેન્દ્રીકરણ (Attention Absorption)
જ્યારે આપણે કોઈ જાણીતું કે રોજિંદું કામ કરી રહ્યા હોઈએ છીએ, ત્યારે આપણું મગજ ‘ઓટોપાયલટ મોડ’ પર જતું રહે છે. દાખલા તરીકે, ઘરથી ઓફિસ સુધી ગાડી ચલાવવી કે રોજિંદુ ઘરકામ કરવું.
જ્યારે મગજ ઓટોપાયલટ મોડ પર હોય છે, ત્યારે આપણું ધ્યાન સમયના વિતવા પર હોતું નથી. મગજની ઊર્જા અન્ય વિચારોમાં રોકાયેલી હોય છે, જેથી સમય ક્યાં જતો રહે છે તેની ખબર જ નથી પડતી.
ભાવનાત્મક નીરસતા (Emotional Flattening)
તીવ્ર અસરો અને લાગણીઓ સમયની યાદોને મજબૂત બનાવે છે. બાળપણમાં ડર, ઉત્સાહ, આશ્ચર્ય અને આનંદ જેવી લાગણીઓ ખૂબ તીવ્ર હોય છે, જે મગજમાં ઊંડી છાપ છોડે છે.
મોટી ઉંમરે નીરસતા, સ્ટ્રેસ, બર્નઆઉટ અને એકસરખા જીવનને કારણે લાગણીઓ સ્થિર થઈ જાય છે. તીવ્ર ભાવનાત્મક અનુભવોના અભાવને કારણે બનતી યાદો નબળી હોય છે, જે સમયના વહેણને ઝડપી બનાવે છે.
ડોપામાઈન હોર્મોનમાં ફેરફાર (Dopamine Levels)
ડોપામાઈન એ મગજનું એક મહત્વપૂર્ણ ન્યુરોટ્રાન્સમીટર છે, જે પ્રેરણા, આનંદ અને સમયના મૂલ્યાંકન માટે જવાબદાર છે. ઉંમર વધવાની સાથે શરીરમાં ડોપામાઈનનું સ્તર ધીમે ધીમે ઘટવા લાગે છે. ડોપામાઈન ઓછું થવાથી મગજની સમયને માપવાની આંતરિક ઘડિયાળ ધીમી પડી જાય છે, જેનાથી આપણને બહારની દુનિયાનો સમય વધુ ઝડપથી ભાગતો હોય તેવો અનુભવ થાય છે.
સમયની ગતિને ધીમી કેવી રીતે કરવી?
જો તમને પણ લાગતું હોય કે દિવસો અને વર્ષો ખૂબ ઝડપથી હાથમાંથી સરી રહ્યા છે, તો તેને ધીમા કરવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે — રોજિંદી દિનચર્યા (Routine) તોડવી.
મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગના પ્રોફેસર અને ‘ટાઇમ એન્ડ બ્યુટી’ પુસ્તકના લેખક એડ્રિયન બેજન (Adrian Bejan) ના જણાવ્યા અનુસાર, જો તમે સમયને ધીમો અનુભવવા માંગતા હોવ, તો તમારે તમારા મગજને સતત આશ્ચર્ય આપવું પડશે.
સમયને સાર્થક અને લાંબો અનુભવવા માટે આ સરળ આદતો અપનાવો:
નવી વસ્તુઓ શીખો: કોઈ નવી ભાષા, મ્યુઝિકલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ, કૂકિંગ કે નવો શોખ (Hobby) શરૂ કરો.
નવા રસ્તા અને સ્થળો અજમાવો: રોજ ઓફિસે જવા માટે એક જ રસ્તો વાપરવાને બદલે અલગ રસ્તો પસંદ કરો. અઠવાડિયાના અંતે નવી જગ્યાઓએ ફરવા જાઓ.
માઇન્ડફુલનેસ (Mindfulness) અપનાવો: તમે જે કામ કરી રહ્યા હોવ તેમાં સંપૂર્ણ ધ્યાન આપો. વર્તમાન ક્ષણમાં જીવવાની આદત પાડો.
નવા લોકોને મળો: રોજિંદા વર્તુળમાંથી બહાર નીકળીને નવા વિચારો ધરાવતા લોકોને મળો અને તેમની સાથે ચર્ચા કરો.
