દેશમાં ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરતી મહિલાઓની સંખ્યામાં બમણો ઉછાળો: સર્વેમાં સામે આવ્યા ચોંકાવનારા અને ગૌરવશાળી આંકડા
આજના આધુનિક અને ડિજિટલ યુગમાં ભારતની નારી શક્તિ માત્ર ઘરના ઉંબરા વટાવીને આકાશ આંબી રહી છે એવું નથી, પરંતુ ડિજિટલ દુનિયામાં પણ પોતાનો મજબૂત પગપેસારો કરી રહી છે. દેશની મહિલાઓ હવે માત્ર શિક્ષણ કે નોકરીમાં જ આગળ નથી વધી રહી, પરંતુ તેમની ડિજિટલ પહોંચ અને આર્થિક સ્વતંત્રતામાં પણ અભૂતપૂર્વ સુધારો જોવા મળ્યો છે. તાજેતરમાં જાહેર થયેલા છઠ્ઠા રાષ્ટ્રીય પરિવાર સ્વાસ્થ્ય સર્વેક્ષણ (NFHS-6) ના રિપોર્ટમાં આ બાબતને સાબિત કરતા અત્યંત પ્રોત્સાહક આંકડા સામે આવ્યા છે.
આ સરકારી અહેવાલ અનુસાર, ભારતીય મહિલાઓમાં ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવાની ટકાવારીમાં લગભગ બમણો વધારો નોંધાયો છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે દેશની મહિલાઓ હવે ટેકનોલોજીના માધ્યમથી દેશ અને દુનિયાની નવી-નવી બાબતોથી સતત અપડેટ થઈ રહી છે. ઈન્ટરનેટની સાથે-સાથે મહિલાઓના નામે બેંક બચત ખાતા અને વ્યક્તિગત મોબાઈલ રાખવાની સંખ્યામાં પણ મોટો વધારો થયો છે, જે નારી સશક્તિકરણ તરફ ઈન્ડિયાની એક મોટી છલાંગ દર્શાવે છે.
ડિજિટલ ઈન્ડિયામાં મહિલાઓ મોખરે: ઈન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓનો ગ્રાફ ઊંચો ગયો
NFHS-6 ના સત્તાવાર આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, વર્ષ ૨૦૧૯-૨૧ દરમિયાન લેવાયેલા અગાઉના સર્વે (NFHS-5) માં જાણવા મળ્યું હતું કે દેશની માત્ર ૩૩.૩ ટકા મહિલાઓએ જ પોતાના જીવનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કર્યો હતો. જો કે, માત્ર બે થી ત્રણ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં એટલે કે વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪ ના વર્તમાન આંકડા સુધીમાં આ સંખ્યા વધીને અદભુત રીતે ૬૪.૩ ટકા પર પહોંચી ગઈ છે.
આ આંકડો સ્પષ્ટ કરે છે કે સ્માર્ટફોનની સસ્તી કિંમત અને સસ્તા ઈન્ટરનેટ ડેટાના કારણે ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોની મહિલાઓ સુધી ડિજિટલ ક્રાંતિ પહોંચી છે. મહિલાઓ હવે સોશિયલ મીડિયા, ઓનલાઈન એજ્યુકેશન, બેંકિંગ અને યુટ્યુબ જેવા માધ્યમો દ્વારા નવી કુશળતાઓ શીખીને આત્મનિર્ભર બની રહી છે.
આર્થિક આઝાદીની નવી ઉડાન: બેંક ખાતા અને મોબાઈલ ફોનની સંખ્યા વધી
ડિજિટલ સાક્ષરતાની સાથે-સાથે ભારતીય મહિલાઓ આર્થિક રીતે પણ વધુ મજબૂત અને જાગૃત બની રહી છે. બેંકમાં પોતાની કમાણી કે બચત રાખવાના મામલે મહિલાઓ પુરુષોની સમકક્ષ આવી રહી છે:
બચત ખાતામાં વધારો: સર્વે અનુસાર, જે મહિલાઓ પાસે પોતાનું વ્યક્તિગત બેંક ખાતું અથવા બચત ખાતું છે, તેમની ટકાવારી અગાઉના ૭૮.૬ ટકાથી વધીને હવે ૮૯ ટકા થઈ ગઈ છે. એટલે કે દેશની લગભગ ૯૦ ટકા મહિલાઓ હવે બેંકિંગ સિસ્ટમ સાથે સીધી જોડાયેલી છે.
પોતાનો સ્માર્ટફોન: પોતાની માલિકીનો મોબાઈલ ફોન રાખતી મહિલાઓની સંખ્યામાં પણ નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે. વર્ષ ૨૦૧૯-૨૧ માં ૫૩.૯ ટકા મહિલાઓ પાસે પોતાનો ફોન હતો, જે આજના સમયમાં વધીને ૬૩.૬ ટકા થઈ ગયો છે. મોબાઈલ ફોન હોવાના કારણે મહિલાઓની સુરક્ષા અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા બંનેમાં વધારો થયો છે.
સ્વાસ્થ્ય અને માસિક ધર્મ (Periods) પ્રત્યે વધી અદભુત જાગરૂકતા
કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલય દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, આ રિપોર્ટમાં મહિલાઓના ડિજિટલ સમાવેશ ઉપરાંત તેમના સ્વાસ્થ્ય અને સ્વચ્છતાના સ્તરમાં પણ પ્રશંસનીય સુધારો જોવા મળ્યો છે. ખાસ કરીને ૧૫ થી ૨૪ વર્ષની વયજૂથની યુવતીઓમાં માસિક ધર્મ (Periods) દરમિયાન સ્વચ્છ અને સુરક્ષિત પદ્ધતિઓ અપનાવવાનું પ્રમાણ વધ્યું છે.
આવી જાગૃત યુવતીઓનો આંકડો પહેલા ૭૭.૬ ટકા હતો, જે હવે વધીને ૭૯.૨ ટકા થયો છે. સરકારના મતે, આ સકારાત્મક બદલાવ પાછળ કેન્દ્ર સરકારની ‘રાષ્ટ્રીય કિશોર સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ’ અંતર્ગત ચાલતી ‘માસિક ધર્મ સ્વચ્છતા યોજના’ (MHS) અને ‘જનઔષધિ કેન્દ્રો’ દ્વારા માત્ર ૧ રૂપિયામાં અપાતા સસ્તા સેનિટરી પેડ્સ જેવી યોજનાઓનો મોટો હાથ રહ્યો છે. આ યોજનાઓએ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વર્ષો જૂની રૂઢિચુસ્ત વિચારસરણી અને સંકોચને તોડવામાં મદદ કરી છે.
ભારત સતત વિકાસના લક્ષ્યો (SDGs) તરફ અગ્રેસર, પણ પડકારો હજુ બાકી છે
સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, આ સર્વેના પરિણામો સાબિત કરે છે કે ભારત માતા અને બાળ સ્વાસ્થ્ય, પોષણ, મહિલા સશક્તિકરણ અને સરકારી યોજનાઓની યોગ્ય ડિલિવરીના મામલે સાચી દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. આ પ્રગતિ સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ‘સતત વિકાસ લક્ષ્યો’ (Sustainable Development Goals – SDGs) ને સમયસર પ્રાપ્ત કરવાની ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત કરે છે.
જો કે, આ ઉજળી બાજુની સાથે-સાથે રિપોર્ટમાં કેટલીક ઉભરતી સ્વાસ્થ્ય પડકારો તરફ પણ આંગળી ચીંધવામાં આવી છે:
૧. બિન-ચેપી રોગો (NCDs) માં વધારો: દેશમાં મહિલાઓ અને પુરુષો બંનેમાં હૃદય રોગ, ડાયાબિટીસ અને કેન્સર જેવા બિન-ચેપી રોગોનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે.
૨. લાઈફસ્ટાઈલ અને કુપોષણનો બેવડો બોજ: આધુનિક જીવનશૈલીના કારણે શહેરોમાં લોકો બેઠાડુ જીવન જીવી રહ્યા છે, જેના લીધે સ્થૂળતા (મોટાપો) વધી રહ્યો છે. તો બીજી તરફ, હજુ પણ કેટલાક પછાત વિસ્તારોમાં પુખ્ત વયના લોકોમાં કુપોષણ અને એનીમિયા (લોહીની ઉણપ) ની સમસ્યા યથાવત છે.
મંત્રાલયે ભારપૂર્વક કહ્યું છે કે આ પડકારોનો સામનો કરવા માટે ભવિષ્યમાં પ્રિવેન્ટિવ હેલ્થકેર (રોગ થતા પહેલાની કાળજી), લોકોના ખાવા-પીવાની આદતોમાં બદલાવ અને સંતુલિત આહારની વ્યૂહરચના પર સતત ધ્યાન આપવું પડશે.
