વર્લ્ડ ઇસ્લામિક ક્વાડ: પાકિસ્તાનનો નવો યુક્તિ! ઇસ્લામિક ક્વાડના નામે એક મોટી યોજના પાછળનું રહસ્ય
વર્તમાન સમયમાં જ્યારે વિશ્વ રશિયા-યુક્રેન અને ઈઝરાયેલ-હમાસ જેવા સંઘર્ષોથી ઘેરાયેલું છે, ત્યારે દક્ષિણ એશિયા અને મધ્ય-પૂર્વના રાજકીય ફલક પર એક નવી હલચલ જોવા મળી રહી છે. પાકિસ્તાન તેના પરંપરાગત સાથીદારો—સાઉદી અરેબિયા, ઇજિપ્ત અને તુર્કી—સાથે મળીને એક નવું જૂથ બનાવવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે, જેને નિષ્ણાતો ‘ઇસ્લામિક ક્વાડ’ તરીકે ઓળખાવી રહ્યા છે. આ જોડાણ માત્ર ધાર્મિક નહિ પરંતુ વ્યાપક વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક હેતુઓ ધરાવે છે તેમ મનાય છે.
શું છે આ ‘ઇસ્લામિક ક્વાડ’?
ક્વાડ (Quadrilateral Security Dialogue) સામાન્ય રીતે ભારત, અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયાના જૂથ માટે વપરાતો શબ્દ છે. પરંતુ હવે પાકિસ્તાન આ જ તર્જ પર ચાર મુસ્લિમ દેશોનું એક મજબૂત માળખું તૈયાર કરવા માંગે છે. અહેવાલો અનુસાર, સાઉદી અરેબિયાની આર્થિક શક્તિ, તુર્કીની સૈન્ય ટેકનોલોજી, ઇજિપ્તનો વ્યૂહાત્મક પ્રભાવ અને પાકિસ્તાનનું ભૌગોલિક સ્થાન—આ ચારેય પરિબળોને એકસાથે લાવીને પશ્ચિમી દેશો અને ઈરાન સામે એક નવું સંતુલન બનાવવાનો પ્રયાસ છે.
ઇસ્લામાબાદ બેઠક અને રાજદ્વારી ગતિવિધિઓ
તાજેતરમાં પાકિસ્તાનની રાજધાની ઇસ્લામાબાદમાં યોજાયેલી ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક આ દિશામાં મોટું કદમ માનવામાં આવે છે. પાકિસ્તાનના અધિક વિદેશ સચિવ તાહિર અંદ્રાબી અને તુર્કીના નાયબ વિદેશ પ્રધાન મુસા કુલકાલીકાયા વચ્ચેની મંત્રણા સૂચવે છે કે આ કોઈ સામાન્ય ચર્ચા નથી. આ બેઠકમાં સાઉદી અરેબિયા અને ઇજિપ્તના પ્રતિનિધિઓની હાજરીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ દેશો હવે જૂની દુશ્મનાવટ છોડીને (ખાસ કરીને તુર્કી અને સાઉદી) એક ટેબલ પર આવવા તૈયાર છે.
#إسلام_آباد | سمو الأمير الدكتور عبدالله بن خالد بن سعود الكبير مدير عام الإدارة العامة لتخطيط السياسات يشارك في الاجتماع الافتتاحي لكبار المسؤولين في الإطار التشاوري الرباعي بين المملكة العربية السعودية وجمهورية مصر العربية، وجمهورية باكستان الإسلامية، وجمهورية تركيا. pic.twitter.com/SSZ0jegPPD
— وزارة الخارجية 🇸🇦 (@KSAMOFA) April 14, 2026
શા માટે અત્યારે જ?
આ જૂથના ઉદય પાછળ મધ્ય-પૂર્વમાં વધતો તણાવ મુખ્ય કારણ છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના સંઘર્ષની સીધી અસર આ ચારેય દેશો પર પડી રહી છે.
-
સુરક્ષાની ચિંતા: લાલ સમુદ્રમાં વધતી અસ્થિરતા અને આતંકવાદ સામે લડવા માટે આ દેશોને એક સહિયારા મંચની જરૂર છે.
-
આર્થિક સ્વનિર્ભરતા: અમેરિકા પરની વધુ પડતી નિર્ભરતા ઘટાડીને આ દેશો પરસ્પર વેપાર વધારવા માંગે છે.
-
કાશ્મીર અને પેલેસ્ટાઈન મુદ્દો: પાકિસ્તાન હંમેશા એવા મંચની શોધમાં હોય છે જ્યાં તે કાશ્મીર મુદ્દે સમર્થન મેળવી શકે, જ્યારે અન્ય દેશો પેલેસ્ટાઈન મુદ્દે એક મજબૂત અવાજ ઉઠાવવા માંગે છે.
પાકિસ્તાનની ‘બેકચેનલ ડિપ્લોમસી’ પાકિસ્તાન અત્યારે આર્થિક કટોકટીમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં ‘ઇસ્લામિક ક્વાડ’ તેના માટે એક સુરક્ષા કવચ સમાન છે. પાકિસ્તાન આ દેશો વચ્ચે મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરીને પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય છબી સુધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. જો તે સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કીને સફળતાપૂર્વક એક સ્થિર જૂથમાં બાંધી શકે, તો તે ઇસ્લામિક વિશ્વમાં લીડર તરીકે ઉભરી શકે છે.
ભારત માટે આના સંકેતો શું છે? ભારત માટે આ વિકાસ મિશ્ર સંકેતો આપે છે. એકતરફ સાઉદી અરેબિયા અને ઇજિપ્ત સાથે ભારતના સંબંધો ઐતિહાસિક રીતે સર્વોચ્ચ સ્તરે છે. બીજી તરફ, તુર્કી અને પાકિસ્તાન ઘણીવાર આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ભારત વિરોધી વલણ અપનાવતા આવ્યા છે. જો આ ‘ક્વાડ’ માત્ર આર્થિક મુદ્દાઓ પૂરતું મર્યાદિત રહે તો વાંધો નથી, પરંતુ જો તે પાકિસ્તાનના એજન્ડા હેઠળ લશ્કરી કે રાજકીય દબાણ લાવવાનું સાધન બને, તો ભારતે તેની વિદેશ નીતિમાં ફેરફાર કરવો પડી શકે છે.
ભવિષ્યની રાહ આગામી બેઠક તુર્કીના અંતાલ્યામાં યોજાવાની છે, જે આ જૂથના ભવિષ્ય માટે નિર્ણાયક સાબિત થશે. શું આ દેશો ખરેખર એક થઈ શકશે? કારણ કે સાઉદી અને તુર્કી વચ્ચે નેતૃત્વની સ્પર્ધા દાયકાઓ જૂની છે. જોકે, બદલાતી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ આ દેશોને એક થવા મજબૂર કરી રહી છે. જો ‘ઇસ્લામિક ક્વાડ’ વાસ્તવિકતા બનશે, તો તે ૨૧મી સદીના ભૂ-રાજકીય નકશા પર એક નવો શક્તિ સ્તંભ બની રહેશે.
