બજારમાં ફરી રહી છે ₹૫૦૦ની નકલી નોટો; જાણો તમારી પાસે રહેલી નોટો વિશે આરબીઆઈનો ચોંકાવનારો ખુલાસો
ભારતીય રિઝર્વ બેંકે (RBI) તાજેતરમાં નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માટે પોતાનો વાર્ષિક અહેવાલ જાહેર કર્યો છે. આ અહેવાલમાં દેશની ચલણ પ્રણાલી અને નાગરિકોની રોકડ (Cash) વાપરવાની આદતો અંગે કેટલાક ચોંકાવનારા અને મહત્વપૂર્ણ ખુલાસા થયા છે. રિપોર્ટ અનુસાર, દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં ₹૫૦૦ની નોટોનો વપરાશ અસાધારણ રીતે વધી રહ્યો છે અને તે અત્યારે ભારતીય ચલણ વ્યવસ્થાની મુખ્ય જીવાદોરી બની ગઈ છે. જોકે, આ સિક્કાની બીજી બાજુ એ છે કે બજારમાં ₹૫૦૦ના મૂલ્યની નકલી નોટોના (Fake Currency) કેસોમાં પણ ખૂબ જ ચિંતાજનક વધારો નોંધાયો છે.
આરબીઆઈના અધિકૃત અહેવાલ મુજબ, માર્ચ ૨૦૨૬ના અંત સુધીમાં બજારમાં ફરતી ₹૫૦૦ની નોટોની કુલ સંખ્યા વધીને ૭,૦૫,૪૮૨ લાખ થઈ ગઈ છે, જે પાછલા વર્ષે આ જ ગાળામાં ૬,૩૪,૪૫૮ લાખ હતી. જો આ નોટોના કુલ આર્થિક મૂલ્યની વાત કરીએ તો, દેશમાં અત્યારે આશરે ૩૫.૨૭ લાખ કરોડ રૂપિયા માત્ર ₹૫૦૦ની નોટોના સ્વરૂપમાં ફરી રહ્યા છે, જે ગયા વર્ષે ૩૧.૭૨ લાખ કરોડ રૂપિયા હતા.
બજારમાં ₹૫૦૦ની નોટનો દબદબો અને નકલી નોટોનું જાળું
રિઝર્વ બેંકના ડેટા દર્શાવે છે કે દેશમાં કુલ જેટલી પણ નોટો ચલણમાં છે, તેમાંથી જથ્થાની દ્રષ્ટિએ ₹૫૦૦ની નોટોનો હિસ્સો સૌથી વધુ ૪૧.૨ ટકા છે. જ્યારે મૂલ્ય (Value) ની દ્રષ્ટિએ આ હિસ્સો ૮૬ ટકાથી પણ વધુ છે. આનો અર્થ એ થયો કે દેશના રોજના આર્થિક વ્યવહારોમાં ₹૫૦૦ની નોટ સૌથી મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે.
પરંતુ, આ લોકપ્રિયતાની સાથે જ નકલી નોટોના કાળા કારોબાર કરનારાઓ પણ સક્રિય થયા છે. સમીક્ષા હેઠળના ગાળા દરમિયાન પકડાયેલી ₹૫૦૦ની નકલી નોટોની સંખ્યામાં ૨૦ ટકાથી વધુનો ધરખમ વધારો થયો છે. એકંદરે સમગ્ર બેંકિંગ સિસ્ટમમાં પકડાયેલી નકલી નોટોની સંખ્યા ૫.૭ ટકા વધીને ૨,૨૯,૭૪૬ પર પહોંચી છે, જેમાંથી સિંહફાળો એટલે કે ૧,૪૧,૯૦૭ નોટો માત્ર ₹૫૦૦ના મૂલ્યની હતી.
ભારતીય ચલણ વ્યવસ્થા અને નકલી નોટોની વર્તમાન સ્થિતિ
આરબીઆઈના વાર્ષિક અહેવાલ ૨૦૨૫-૨૬ ના મુખ્ય અંશોને નીચે મુજબના કોષ્ટક દ્વારા સરળતાથી સમજી શકાય છે:
| ચલણી ઘટક (Currency Component) | વર્તમાન હિસ્સો / સંખ્યા | વાર્ષિક ફેરફાર (Trend) | મુખ્ય વિશેષ નોંધ (Key Takeaway) |
| ₹૫૦૦ની નોટો (મૂલ્ય હિસ્સો) | ૮૬% થી વધુ | ૧૧.૨% નો વધારો | અર્થતંત્રમાં સૌથી લોકપ્રિય અને સક્રિય નોટ. |
| ₹૫૦૦ની નકલી નોટો | ૧,૪૧,૯૦૭ નોટો | ૨૦% થી વધુ વધારો | નાગરિકો માટે વ્યવહારોમાં સાવચેતી રાખવી અનિવાર્ય. |
| ₹૨૦૦૦ની નોટો (પરત આવી) | ૯૮.૪૫% નોટો | પરત ખેંચવાની પ્રક્રિયા ચાલુ | નોટબંધી બાદ આ મૂલ્યની નકલી નોટો લગભગ નાબૂદ. |
| નોટો છાપવાનો ખર્ચ (Printing Cost) | ₹૪,૮૭૫ કરોડ | ₹૧,૫૦૪ કરોડની બચત | મોટા મૂલ્યની નોટો ઓછી છપાતા ખર્ચમાં ઘટાડો થયો. |
₹૨૦૦૦ની નોટોની સ્થિતિ અને સિક્કાઓનો ટ્રેન્ડ
રિપોર્ટમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે મે ૨૦૨૩માં શરૂ કરાયેલી ₹૨,૦૦૦ની નોટોને ચલણમાંથી પાછી ખેંચવાની ઝુંબેશ આ નાણાકીય વર્ષમાં પણ ચાલુ રાખવામાં આવી હતી. માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીના આંકડા દર્શાવે છે કે બજારમાં રહેલી ₹૨,૦૦૦ની કુલ નોટોમાંથી ૯૮.૪૫ ટકા નોટો બેંકિંગ સિસ્ટમમાં સુરક્ષિત રીતે પરત આવી ગઈ છે. આ મોટા મૂલ્યની નોટ બંધ થવાને કારણે આ કેટેગરીમાં નકલી નોટોનો આંકડો નહિવત થઈ ગયો છે. બીજી તરફ, ₹૨૦ની નકલી નોટોમાં વધારો થયો છે, જ્યારે ₹૫૦, ₹૧૦૦ અને ₹૨૦૦ની નકલી નોટો પકડાવાના કેસમાં ઘટાડો નોંધાયો છે.
આ ઉપરાંત, દેશમાં સિક્કાઓનો (Coins) વપરાશ પણ વધ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન સિક્કાઓની કુલ સંખ્યામાં ૪.૫ ટકા અને મૂલ્યમાં ૧૧.૪ ટકાનો વધારો થયો છે. જેમાં ₹૧, ₹૨ અને ₹૫ના સિક્કાઓનો હિસ્સો કુલ સિક્કાઓના બજારમાં આશરે ૮૦ ટકા જેટલો મોટો છે.
નોટોના છાપકામ ખર્ચમાં મોટી બચત
કેન્દ્રીય બેંક માટે આ વર્ષે એક ખૂબ જ સકારાત્મક સમાચાર એ આવ્યા છે કે નોટો છાપવાના વાર્ષિક ખર્ચમાં (Printing Cost) મોટો ઘટાડો થયો છે. પાછલા વર્ષે નોટો છાપવાનો ખર્ચ ₹૬,૩૭૯ કરોડ હતો, જે આ વર્ષે ઘટીને ₹૪,૮૭૫ કરોડ થઈ ગયો છે. આ ઘટાડા પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આ વર્ષે મોટા મૂલ્યની નોટો છાપવાની માંગ ઓછી હતી, જ્યારે બજારમાં છૂટક વ્યવહારોની સુવિધા માટે ₹૧૦ની નાની નોટો વધુ પ્રમાણમાં છાપવામાં આવી હતી. વળી, બેંકોમાં ક્ષતિગ્રસ્ત (ફાટેલી-તૂટેલી) નોટોના નિકાલની પ્રક્રિયામાં પણ ૨૮.૬ ટકાનો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
આરબીઆઈનો આ વાર્ષિક અહેવાલ સ્પષ્ટ કરે છે કે ભલે દેશ ડિજિટલ પેમેન્ટ તરફ આગળ વધી રહ્યો હોય, પણ અર્થતંત્રમાં રોકડની માંગ હજુ પણ ખૂબ જ મજબૂત છે. બજારમાં ₹૫૦૦ની નકલી નોટોના વધતા કેસોને જોતાં, સામાન્ય ગ્રાહકો અને વેપારીઓએ કોઈપણ નાણાકીય લેવડ-દેવડ કરતી વખતે નોટના સિક્યોરિટી ફીચર્સ જેવા કે વોટરમાર્ક અને ગ્રીન સ્ટ્રીપને બરાબર ચકાસી લેવા જોઈએ, જેથી કોઈ છેતરપિંડીનો ભોગ ન બનવું પડે.
