આઝાદ ભારતની પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણી: જ્યારે લોકશાહીએ માંડ્યા તેના પ્રારંભિક ડગલાં
આ તારીખ ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં સીમાચિહ્નરૂપ છે. આ જ દિવસે આઝાદ ભારતના પ્રથમ લોકસભા ચૂંટણીના પરિણામો સામે આવ્યા હતા. આ એ સમય હતો જ્યારે દેશ નવી નવી આઝાદી બાદ લોકતાંત્રિક વ્યવસ્થાને જમીન પર ઉતારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો. મર્યાદિત સંસાધનો, ઓછી સાક્ષરતા અને વિશાળ વસ્તી હોવા છતાં ભારતે વિશ્વ સમક્ષ એક ઐતિહાસિક ઉદાહરણ રજૂ કર્યું.
ચૂંટણીની પૃષ્ઠભૂમિ
ભારતને 1947માં આઝાદી મળ્યા બાદ લોકતાંત્રિક પ્રક્રિયાને મજબૂત કરવાની દિશામાં પ્રથમ મોટું પગલું 1950માં ભારતીય ચૂંટણી પંચની રચના તરીકે લેવામાં આવ્યું હતું. સુકુમાર સેન દેશના પ્રથમ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર બન્યા. ત્યારબાદ લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ લાગુ થયો, જેણે ચૂંટણી યોજવા માટેની રૂપરેખા નક્કી કરી.
પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણીનું આયોજન 25 ઓક્ટોબર 1951 થી 21 ફેબ્રુઆરી 1952 વચ્ચે કરવામાં આવ્યું હતું. દેશના અલગ-અલગ ભાગોમાં હવામાન અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને તબક્કાવાર મતદાન થયું. હિમાચલ પ્રદેશમાં હિમવર્ષાને કારણે વહેલું મતદાન કરાવી લેવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં તે સમયે ચૂંટણી યોજાઈ શકી નહોતી. કુલ મળીને આ ચૂંટણી 68 તબક્કામાં સંપન્ન થઈ હતી.
ત્યારે કેટલા મતદારો હતા?
1951ની વસ્તી ગણતરી મુજબ ભારતની કુલ વસ્તી આશરે 36 કરોડ હતી. જેમાંથી 17.32 કરોડ લોકો નોંધાયેલા મતદારો હતા. તે સમયે 21 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના તમામ નાગરિકોને મતદાનનો અધિકાર પ્રાપ્ત હતો.
આટલા મોટા પાયે ચૂંટણી યોજવી એ પ્રશાસન માટે કોઈ કસોટીથી ઓછી નહોતી. મતદાર યાદી તૈયાર કરવા માટે 16,500 ક્લાર્કોને છ મહિનાના કરાર પર નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. દેશભરમાં લગભગ 1.96 લાખ મતદાન મથકો બનાવવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં મતદારોએ પોતાના મતાધિકારનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
કેવો રહ્યો ચૂંટણી જંગ?
પ્રથમ લોકસભાની 489 બેઠકો માટે ચૂંટણી યોજાઈ હતી, જેમાં 1,949 ઉમેદવારો મેદાનમાં હતા. જ્યારે 10 ફેબ્રુઆરી 1952થી પરિણામો આવવાનું શરૂ થયું, ત્યારે એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે પંડિત જવાહરલાલ નેહરુના નેતૃત્વમાં કોંગ્રેસ પાર્ટીને જનતાનું વ્યાપક સમર્થન મળ્યું છે.
અંતિમ પરિણામો અનુસાર:
- કોંગ્રેસ પાર્ટીએ અંદાજે 45% વોટ શેર સાથે 364 બેઠકો જીતીને પ્રચંડ બહુમતી મેળવી.
- સોશિયાલિસ્ટ પાર્ટીને આશરે 11% વોટ મળ્યા અને તેણે 12 બેઠકો જીતી.
- કિસાન મજદૂર પ્રજા પાર્ટીને 5.79% વોટ અને 9 બેઠકો મળી.
- ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષે (CPI) 3.29% વોટ શેર સાથે 16 બેઠકો પર જીત નોંધાવી.
- બાકીની બેઠકો પર અન્ય પક્ષો અને અપક્ષ ઉમેદવારો સફળ રહ્યા.
લોકશાહીનો મજબૂત પાયો
કોંગ્રેસની ઐતિહાસિક જીત બાદ જવાહરલાલ નેહરુએ સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ ચૂંટાયેલા વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લીધા. આ ચૂંટણી માત્ર સત્તા રચવાની પ્રક્રિયા નહોતી, પરંતુ એ સાબિત કરવાની ક્ષણ હતી કે વિવિધતાથી ભરેલું ભારત લોકશાહીને સફળતાપૂર્વક અપનાવી શકે છે.
પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણીએ ભારતીય લોકશાહીનો એવો પાયો નાખ્યો, જેના પર આજે વિશ્વનું સૌથી મોટું લોકતાંત્રિક માળખું મજબૂતીથી ઊભું છે.
