લિવ-ઈન રિલેશનશિપ પર અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે રાજ્ય સરકારની દલીલો ફગાવી.
ઉત્તર પ્રદેશની અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે લિવ-ઈન રિલેશનશિપ (Live-in Relationship) માં રહેતા પુખ્ત યુગલો અંગે એક ક્રાંતિકારી આદેશ આપ્યો છે. ન્યાયાધીશ સૌરભ શ્યામ શમશેરીની સિંગલ બેન્ચે ૧૨ અલગ-અલગ અરજીઓની સુનાવણી કરતા જણાવ્યું હતું કે, ભારતીય બંધારણ દરેક નાગરિકને તેની પસંદગીની વ્યક્તિ સાથે રહેવાની પરવાનગી આપે છે. કોર્ટે કહ્યું કે રાજ્યની એ બંધારણીય જવાબદારી છે કે તે દરેક વ્યક્તિના જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
હાઈકોર્ટમાં ૧૨ યુગલોએ સુરક્ષાની માંગણી કરતી અરજીઓ દાખલ કરી હતી. આ ૧૨ યુગલોમાંથી સાત કેસમાં મુસ્લિમ મહિલાઓ હિન્દુ પુરુષો સાથે અને પાંચ કેસમાં હિન્દુ મહિલાઓ મુસ્લિમ પુરુષો સાથે લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં રહી રહી છે. આ કપલ્સને તેમના પરિવાર કે સમાજ તરફથી જાનનું જોખમ હતું, જેને પગલે તેમણે કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા હતા. રાજ્ય સરકારે આ અરજીઓનો વિરોધ કરતા દલીલ કરી હતી કે આ યુગલોએ ‘ધાર્મિક પરિવર્તન પ્રતિબંધ અધિનિયમ, ૨૦૨૧’ નું પાલન કર્યું નથી, તેથી તેઓ સુરક્ષા માટે પાત્ર નથી.
કોર્ટે સરકારની દલીલો ફગાવી
ન્યાયાધીશે સરકારની દલીલોને ફગાવી દેતા અત્યંત ગંભીર અવલોકન કર્યું હતું. કોર્ટે કહ્યું, “હાઈકોર્ટ એ કોઈ ટ્રાયલ કોર્ટ નથી કે જે નક્કી કરે કે કોઈ ગુનો થયો છે કે નહીં, જ્યાં સુધી કોઈ એફઆઈઆર (FIR) દાખલ ન થઈ હોય. પુખ્ત વયના લોકોને બંધારણની કલમ ૧૪, ૧૫ અને ૨૧ હેઠળ સમાનતા અને જીવન જીવવાની સ્વતંત્રતાનો મૂળભૂત અધિકાર મળેલો છે.” કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો કોઈ પુખ્ત વ્યક્તિ પોતાની મરજીથી સાથે રહેવા માંગતી હોય, તો તેને તેના અધિકારોથી વંચિત રાખી શકાય નહીં.
સુરક્ષા એ સરકારની જવાબદારી
અદાલતે પોલીસ અને વહીવટીતંત્રને આદેશ આપ્યો છે કે જો આ યુગલોને કોઈના તરફથી જોખમ હોય, તો તેમને તાત્કાલિક સુરક્ષા પૂરી પાડવી જોઈએ. પોલીસે કપલ્સની ઉંમરની તપાસ કરવી જોઈએ અને જો તેઓ પુખ્ત માલૂમ પડે, તો તેમના જીવન અને શરીરના રક્ષણ માટે કાયદા અનુસાર પગલાં લેવા જોઈએ. કોર્ટે એમ પણ ઉમેર્યું કે જો કોઈ પણ વ્યક્તિ તેમની ઈચ્છા વિરુદ્ધ, છેતરપિંડી કે દબાણ દ્વારા તેમનું ધર્માંતરણ કરાવવાનો પ્રયાસ કરે, તો તેઓ તેની સામે પણ ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે.
બંધારણીય અધિકારોની સુરક્ષા
ચુકાદામાં સૌથી મહત્વની વાત એ રહી કે અદાલતે સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિ કરતા વ્યક્તિગત પસંદગીને વધુ મહત્વ આપ્યું છે. કોર્ટે કહ્યું, “જાતિ, ધર્મ, સંપ્રદાય કે લિંગના આધારે ભેદભાવ સ્વીકારી શકાય નહીં. લગ્ન કરવા કે ન કરવા અથવા લગ્ન વિના સાથે રહેવું, તે સંપૂર્ણપણે પુખ્ત યુગલનો અંગત નિર્ણય છે.”
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટનો આ નિર્ણય ૨૦૨૬માં વ્યક્તિગત આઝાદીના દૃષ્ટિકોણથી ઘણો મોટો ગણવામાં આવી રહ્યો છે. આ ચુકાદો એ તમામ યુગલો માટે આશાનું કિરણ છે જેઓ સામાજિક દબાણ કે ધાર્મિક સીમાઓને કારણે અસુરક્ષિત અનુભવે છે. અદાલતે સાબિત કર્યું છે કે કાયદાની નજરમાં દરેક નાગરિક સમાન છે અને તેની ગરિમાનું રક્ષણ કરવું એ રાજ્યનો સર્વોચ્ચ ધર્મ છે.
