શું છે 132 વર્ષ જૂની ‘ડ્યુરન્ડ લાઇન’? જે પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે જંગનું મુખ્ય કારણ બની
પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે અત્યારે જે ભીષણ જંગ ચાલી રહી છે, તેના કેન્દ્રમાં 132 વર્ષ જૂની ‘ડ્યુરન્ડ લાઇન’ (Durand Line) છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ માત્ર બે દેશોને અલગ નથી કરતી, પરંતુ પશ્તૂન સમુદાયને બે ભાગમાં વહેંચે છે. અફઘાનિસ્તાને આ રેખાને ક્યારેય સત્તાવાર સરહદ તરીકે સ્વીકારી નથી, જેના કારણે દાયકાઓથી અહીં લોહિયાળ સંઘર્ષ ચાલતો આવ્યો છે. તાજેતરના હુમલાઓએ આ વિવાદિત રેખાને ફરી વિશ્વભરમાં ચર્ચામાં લાવી દીધી છે.
ઈતિહાસ: 1893માં કેવી રીતે અસ્તિત્વમાં આવી આ લાઇન?
અંદાજે 2,640 કિલોમીટર લાંબી આ સરહદ 12 નવેમ્બર 1893ના રોજ અસ્તિત્વમાં આવી હતી. તે સમયે બ્રિટિશ ભારતના વિદેશ સચિવ સર હેનરી મોર્ટિમર ડ્યુરન્ડ અને અફઘાનિસ્તાનના અમીર અબ્દુર રહેમાન ખાન વચ્ચે એક સમજૂતી થઈ હતી. આ સમજૂતી પાછળ બ્રિટનનો મુખ્ય હેતુ ‘ગ્રેટ ગેમ’ જીતવાનો હતો, એટલે કે રશિયાના વધતા પ્રભાવને રોકવા માટે અફઘાનિસ્તાનને એક ‘બફર ઝોન’ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો હતો.
પશ્તૂન સમુદાયનું વિભાજન અને વિવાદનું મૂળ
અફઘાનિસ્તાન આ સરહદને માન્યતા ન આપવા પાછળનું સૌથી મોટું કારણ વંશીય વિભાજન છે. ડ્યુરન્ડ લાઇન પશ્તૂન અને બલૂચ કબીલાઓને બે ભાગમાં વહેંચે છે – જેનો એક હિસ્સો અફઘાનિસ્તાનમાં છે અને બીજો પાકિસ્તાનના ખૈબર પખ્તુનખ્વા અને બલૂચિસ્તાન પ્રાંતમાં છે. અફઘાનિસ્તાનનો દાવો છે કે બ્રિટિશ સરકારે તેમના પર દબાણ લાવીને આ સરહદ થોપી હતી અને તેમના પિતૃક વિસ્તારો છીનવી લીધા હતા.
પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાનનો વિરોધાભાસી અભિગમ
1947માં ભારત પાકિસ્તાનના ભાગલા થયા ત્યારે આ રેખા પાકિસ્તાનને વારસામાં મળી હતી. પાકિસ્તાન તેને સત્તાવાર આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ માને છે અને આતંકવાદીઓની ઘૂસણખોરી રોકવા માટે તેણે 2017માં અહીં કાંટાળા તાર (Fencing) લગાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. જોકે, અફઘાનિસ્તાન (તાલિબાન હોય કે અગાઉની સરકારો) આ ફેન્સિંગનો સખત વિરોધ કરે છે અને તેને તોડી પાડે છે. અફઘાનિસ્તાન મુજબ આ સમજૂતી માત્ર 100 વર્ષ માટે હતી જે હવે પૂરી થઈ ગઈ છે.
દુર્ગમ ભૂગોળ અને સુરક્ષા પડકારો
ડ્યુરન્ડ લાઇન પશ્ચિમમાં ઈરાનની સરહદથી શરૂ થઈને પૂર્વમાં ચીન સુધી ફેલાયેલી છે. તે હિન્દુ કુશ પર્વતમાળા, તીવ્ર ઢોળાવવાળા પહાડો અને વિશાળ રણ પ્રદેશોમાંથી પસાર થાય છે. તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ એટલી અઘરી છે કે દુનિયાની કોઈ પણ સેના માટે અહીં સતત દેખરેખ રાખવી અશક્ય છે. આ જ કારણ છે કે તાલિબાન લડવૈયાઓ અને અન્ય સશસ્ત્ર જૂથો આ સરહદનો ઉપયોગ સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન તરીકે કરે છે.
વર્તમાન સ્થિતિ: ખુલ્લા યુદ્ધ તરફ ડગલું
ફેબ્રુઆરી 2026માં આ વિવાદ વધુ વકર્યો છે. પાકિસ્તાને ‘ઓપન વોર’ની જાહેરાત કરીને કાબુલ અને કંધારમાં એરસ્ટ્રાઈક કરી છે, જેના જવાબમાં અફઘાનિસ્તાને પાકિસ્તાની સૈન્ય ચોકીઓ પર કબજો જમાવ્યો હોવાનો દાવો કર્યો છે. જ્યાં સુધી ડ્યુરન્ડ લાઇનનો આ 132 વર્ષ જૂનો વિવાદ ઉકેલાશે નહીં, ત્યાં સુધી આ ક્ષેત્રમાં શાંતિ સ્થપાય તેવી શક્યતા નહિવત છે.
