ઈરાન-ઈઝરાયેલ યુદ્ધની ભારતીય કૃષિ નિકાસ પર સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક; બાસમતી ચોખાનો અબજોનો વેપાર અધ્ધરતાલ
પશ્ચિમ એશિયામાં શનિવારે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન પર કરવામાં આવેલા હુમલા બાદ સમગ્ર વિશ્વમાં આર્થિક અસ્થિરતા ફેલાઈ છે. આ યુદ્ધની સૌથી ગંભીર અસર ભારતની કૃષિ નિકાસ, ખાસ કરીને ‘બાસમતી ચોખા’ પર પડી રહી છે. ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા અને અન્ય ખાડી દેશો ભારત માટે બાસમતીના સૌથી મોટા ખરીદદારો છે, પરંતુ યુદ્ધના કારણે આ શિપમેન્ટ હવે દરિયામાં અટવાયા છે.
૫૦,૦૦૦ કરોડનો વેપાર જોખમમાં
APEDA (Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority) ના આંકડા મુજબ, ભારતે ૨૦૨૪-૨૦૨૫ દરમિયાન આશરે ₹૫૦,૦૦૦ કરોડના ૬ મિલિયન ટન બાસમતી ચોખાની નિકાસ કરી હતી. ભારત વિશ્વમાં બાસમતીનો ૭૦% થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે. ભારતની કુલ નિકાસના ૫૦% માત્ર પાંચ દેશો – સાઉદી અરેબિયા, ઈરાન, ઈરાક, યુએઈ અને યમનમાં જાય છે. વર્તમાન સ્થિતિમાં આ દેશોમાં પેમેન્ટમાં વિલંબ અને શિપિંગમાં વિક્ષેપને કારણે નિકાસકારોમાં ફફડાટ ફેલાયો છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને શિપિંગ કટોકટી
ઈરાન દ્વારા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Hormuz Strait) બંધ કરવાની આશંકાએ નિકાસકારોની ચિંતામાં વધારો કર્યો છે. ‘ભારતીય ચોખા નિકાસકારો ફેડરેશન’ (IREF) એ રવિવારે પોતાના સભ્યોને ઈરાન અને ગલ્ફ દેશો સાથે નવા ‘CIF’ (Cost, Insurance and Freight) કોન્ટ્રાક્ટ ન કરવાની સલાહ આપી છે.
-
ઇંધણના ભાવમાં વધારો: યુદ્ધને કારણે બંકર ઇંધણ (જહાજોનું બળતણ) મોંઘું થઈ ગયું છે.
-
નૂર ભાડામાં ઉછાળો: કન્ટેનરની અછત અને વીમા પ્રીમિયમમાં વધારાને કારણે ટૂંકા ગાળામાં શિપિંગ ભાડામાં ભારે વધારો થયો છે, જેનાથી ફિક્સ્ડ પ્રાઈસ પર નિકાસ કરતા નિકાસકારોને મોટું નુકસાન થઈ શકે છે.
પંજાબ અને હરિયાણાના ખેડૂતો પર અસર
બાસમતી ચોખાના ઉત્પાદનમાં પંજાબ (૪૦%) અને હરિયાણા (૩૫%) મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. પંજાબ બાસમતી નિકાસકારો સંગઠનના ઉપપ્રમુખ રણજીત સિંહ જોસને જણાવ્યું હતું કે, “યુદ્ધને કારણે શિપિંગ કંપનીઓએ તેમના જહાજો ગ્રાઉન્ડ કરી દીધા છે. જો આ લડાઈ લાંબી ચાલશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં બાસમતીના ભાવ ઘટી શકે છે, જેની સીધી અસર ખેડૂતોને મળતા ભાવ પર પડશે.” છેલ્લા એક મહિનામાં જથ્થાબંધ ભાવમાં ૧૦-૧૫% નો વધારો થયો છે, પરંતુ માંગ ઘટતા ભાવ તળિયે જવાની આશંકા છે.
શું છે નિકાસકારોની વ્યૂહરચના?
નિકાસકારો હાલમાં ‘વેઈટ એન્ડ વોચ’ ની નીતિ અપનાવી રહ્યા છે. ઘણા ઓર્ડર્સ જે રસ્તામાં છે તેને સુરક્ષિત બંદરો પર રોકી દેવામાં આવ્યા છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ લાંબો સમય બંધ રહેશે, તો આફ્રિકાના લાંબા રૂટ પરથી જહાજો મોકલવા પડશે, જેનાથી ખર્ચ અને સમય બંને વધી જશે.
૩ માર્ચ ૨૦૨૬ ના રોજની સ્થિતિ મુજબ, ભારત માટે મધ્ય પૂર્વ માત્ર વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર નથી, પણ તેના બાસમતી ઉદ્યોગની જીવાદોરી છે. જો યુદ્ધ વધુ વકરશે, તો ભારતની કૃષિ નિકાસને એવો ફટકો પડી શકે છે જેમાંથી બહાર આવતા વર્ષો લાગી શકે છે.
