2013નો અકસ્માત અને સુપ્રીમ કોર્ટનો ‘પેસિવ યુથેનેસિયા’ ચુકાદો: કોણ છે હરીશ રાણા અને શું છે આખી ઘટના?
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે (સુપ્રીમ કોર્ટ) તાજેતરમાં એક અત્યંત ભાવુક અને કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. છેલ્લા 13 વર્ષથી વેજિટેટિવ સ્ટેટ (અચેતન અવસ્થા) માં રહેલા 32 વર્ષીય હરીશ રાણાને કોર્ટે ‘પેસિવ યુથેનેસિયા’ (નિષ્ક્રિય ઈચ્છા મૃત્યુ) માટે મંજૂરી આપી છે. જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે.વી. વિશ્વનાથનની બેન્ચે આ આદેશ આપતા જણાવ્યું કે માનવીને ગરિમા સાથે મૃત્યુ પામવાનો પણ મૂળભૂત અધિકાર છે.
કોણ છે હરીશ રાણા અને શું થયો હતો અકસ્માત?
હરીશ રાણા એક સમયે તેજસ્વી અને આશાસ્પદ યુવાન હતો. તે ચંદીગઢ યુનિવર્સિટીમાં સિવિલ એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કરતો હતો. પરંતુ, 20 ઓગસ્ટ 2013ના રોજ રક્ષાબંધનના દિવસે જ તેના જીવનમાં એક કરૂણ વળાંક આવ્યો. હરીશ તેના પેઈંગ ગેસ્ટ (PG) આવાસના ચોથા માળેથી નીચે પટકાયો હતો. આ ગંભીર અકસ્માતમાં તેને માથાના ભાગે જીવલેણ ઈજાઓ થઈ હતી.
આ અકસ્માતને કારણે તે 100% ક્વોડ્રિપ્લેજિયા (ચારેય હાથ-પગ લકવાગ્રસ્ત થવા) અને પરસિસ્ટન્ટ વેજિટેટિવ સ્ટેટ (PVS) માં જતો રહ્યો. છેલ્લા 13 વર્ષથી તે દિલ્હીની એઈમ્સ (AIIMS) હોસ્પિટલમાં સારવાર હેઠળ હતો, પરંતુ તેની સ્થિતિમાં કોઈ સુધારો થયો નહોતો.
પરિવાર પર આર્થિક અને માનસિક બોજ
હરીશની લાંબી સારવારને કારણે તેના પરિવાર પર ભારે આર્થિક સંકટ આવી પડ્યું હતું. તેના માતા-પિતાને ઘરના ખર્ચ અને હોસ્પિટલની નજીક રહેવા માટે દિલ્હીના મહાવીર એન્ક્લેવમાં આવેલું પોતાનું મકાન પણ વેચવું પડ્યું હતું અને તેઓ ગાઝિયાબાદ શિફ્ટ થઈ ગયા હતા. હરીશના પિતાએ અંતે કંટાળીને સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી હતી કે તેમના પુત્રને આપવામાં આવી રહેલી જીવન રક્ષક સારવાર પાછી ખેંચી લેવામાં આવે.
શું છે ‘પેસિવ યુથેનેસિયા’ (નિષ્ક્રિય ઈચ્છા મૃત્યુ)?
પેસિવ યુથેનેસિયા એટલે એવી પ્રક્રિયા જેમાં દર્દીને જીવતો રાખવા માટે આપવામાં આવતી તબીબી સારવાર, જેમ કે વેન્ટિલેટર, ફીડિંગ ટ્યુબ અથવા એન્ટિબાયોટિક્સ બંધ કરી દેવામાં આવે છે, જેથી દર્દી કુદરતી રીતે મૃત્યુ પામી શકે. આ ‘એક્ટિવ યુથેનેસિયા’ થી અલગ છે, જેમાં ઘાતક ઈન્જેક્શન આપીને જીવ લેવામાં આવે છે. ભારતમાં 2018 અને 2023ના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા મુજબ, જો દર્દી એવી સ્થિતિમાં હોય કે જ્યાં સુધારો અશક્ય છે, તો તેને ગરિમાપૂર્ણ મૃત્યુનો અધિકાર છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વનો આદેશ
સુપ્રીમ કોર્ટે હરીશ રાણાના કેસમાં નીચે મુજબના નિર્દેશો આપ્યા છે:
- સારવાર પાછી ખેંચવી: દર્દીને આપવામાં આવતું ક્લિનિકલી આસિસ્ટેડ ન્યુટ્રિશન (CAN) એટલે કે નળી દ્વારા અપાતો ખોરાક અને અન્ય જીવન રક્ષક પ્રણાલીઓ બંધ કરવામાં આવે.
- AIIMS ને નિર્દેશ: હરીશને એઈમ્સના પેલિએટિવ કેર સેન્ટરમાં દાખલ કરવામાં આવે જેથી આ પ્રક્રિયા દરમિયાન તેની ગરિમા જળવાય રહે.
- નવો કાયદો: કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને આ વિષય પર વ્યાપક કાયદો લાવવા માટે પણ ભલામણ કરી છે, જેથી ભવિષ્યમાં આવા કિસ્સાઓમાં સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા મળી શકે.
અદાલતે નોંધ્યું કે હરીશ રાણા 13 વર્ષથી માત્ર શ્વાસ લઈ રહ્યો છે પરંતુ તેનું જીવન નથી રહ્યું, અને તેને આ પીડામાંથી મુક્ત થવાનો અધિકાર છે.
