ઈરાન યુદ્ધ અને મોંઘું તેલ: શું સરકારની ડ્યુટી કટથી પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટશે? જાણો સંપૂર્ણ વિશ્લેષણ
વર્તમાન સમયમાં પશ્ચિમ એશિયા, ખાસ કરીને ઈરાન અને અમેરિકા-ઈઝરાયેલ વચ્ચે ફાટી નીકળેલા યુદ્ધે સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાને હચમચાવી દીધી છે. આ યુદ્ધની સૌથી સીધી અને ભયાનક અસર કાઈ હોય તો તે છે ક્રૂડ ઓઈલ એટલે કે કાચા તેલના ભાવ. જ્યારે દુનિયાના પાંચમા ભાગનું તેલ જે માર્ગેથી પસાર થાય છે તે ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ પર જોખમ હોય, ત્યારે ભારત જેવા દેશ માટે પોતાના નાગરિકોને મોંઘવારીથી બચાવવા એ લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કામ છે. આ જ જટિલ પરિસ્થિતિમાં શુક્રવારે નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરની એક્સાઈઝ ડ્યુટીમાં ઘટાડો કરવાની જાહેરાત કરી છે.
સરકારનો મોટો નિર્ણય: શું બદલાયું?
કેન્દ્ર સરકારે સ્થાનિક વપરાશ માટેના પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરની એક્સાઈઝ ડ્યુટીમાં લિટર દીઠ ₹10 નો મોટો ઘટાડો કર્યો છે. આ નિર્ણય પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઉછળી રહેલા તેલના ભાવો સામે ગ્રાહકોને રક્ષણ આપવાનો છે. તેની સામે, સરકારે નિકાસ પર લગામ કસવા માટે ડીઝલની નિકાસ પર લિટર દીઠ ₹21.5 અને એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) પર લિટર દીઠ ₹29.5 ની ડ્યુટી લાદી છે. આનો અર્થ એ છે કે દેશમાં ઉત્પાદિત થતું તેલ પહેલા દેશની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે વપરાય અને કંપનીઓ માત્ર નફા માટે તેને બહાર ન મોકલે.
સૌથી મોટો પ્રશ્ન: શું પેટ્રોલ-ડીઝલ સસ્તું થશે?
સામાન્ય નાગરિક માટે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે, “શું કાલે સવારે મારે પેટ્રોલ પંપ પર ₹10 ઓછા આપવા પડશે?” તેનો સીધો જવાબ અત્યારે ‘ના’ છે. શુક્રવારે ડ્યુટીમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં પેટ્રોલ પંપ પર ભાવમાં કોઈ ફેરફાર જોવા મળ્યો નથી. તેનું કારણ એ છે કે આ ડ્યુટી કટ ગ્રાહકો માટે ભાવ ઘટાડવા કરતાં તેલ કંપનીઓ (OMCs) ને ડૂબતી બચાવવા માટે વધુ છે.
હકીકત એ છે કે ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારથી કાચા તેલના ભાવ 48.22% વધીને બેરલ દીઠ $108 સુધી પહોંચી ગયા છે. હાર્દિપ સિંહ પુરીના જણાવ્યા મુજબ, તેલ કંપનીઓ અત્યારે પેટ્રોલ પર લિટર દીઠ ₹24 અને ડીઝલ પર ₹30 નું નુકસાન વેઠી રહી છે. સરકારના આ નિર્ણયથી કંપનીઓનું આ નુકસાન થોડું ઘટશે, જેના કારણે પંપ પરના ભાવો વધતા અટકી જશે. એટલે કે, આ કટ ભાવ ઘટાડવા માટે નહીં, પણ ભાવ વધારો રોકવા માટેનું ‘બ્રેક’ છે.
ગલ્ફ સંકટ અને વૈશ્વિક દબાણ
પશ્ચિમ એશિયાનું સંકટ હવે એક મહિનાની નજીક પહોંચી ગયું છે. યુએસ-ઈઝરાયેલના ઈરાન પરના હુમલા બાદ ખાડી દેશોમાં અનિશ્ચિતતાનો માહોલ છે. જ્યારે તેલના વૈશ્વિક ભાવ $70 થી વધીને સીધા $122 સુધી પહોંચી ગયા હોય, ત્યારે દુનિયાના અન્ય દેશોમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં 30% થી 50% સુધીનો તોતિંગ વધારો થયો છે.
ભારત સરકાર પાસે બે વિકલ્પો હતા: કાં તો અન્ય દેશોની જેમ ભારતીય નાગરિકો પર ભાવ વધારાનો બોજ નાખવો અથવા તો સરકારી તિજોરી પર ફટકો વેઠીને ટેક્સ ઓછો કરવો. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ બીજો વિકલ્પ પસંદ કર્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અસ્થિરતાથી ભારતીય જનતાને બચાવવા માટે સરકારે પોતાની ટેક્સની આવક જતી કરવાનું નક્કી કર્યું છે.
In view of the West Asia crisis, the central excise duty on petrol and diesel for domestic consumption has been reduced by ₹10 per litre each. This will provide protection to consumers from rise in prices. Hon. PM @narendramodi has always ensured that citizens are protected from…
— Nirmala Sitharaman (@nsitharaman) March 27, 2026
તેલ કંપનીઓની કફોડી હાલત
એમકે ગ્લોબલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસના રિપોર્ટ મુજબ, છેલ્લા પખવાડિયામાં ભારતીય તેલ વિતરણ કંપનીઓનું માર્જિન નેગેટિવ થઈ ગયું છે. પેટ્રોલ પર ₹25 અને ડીઝલ પર ₹45 સુધીનું નુકસાન લિટર દીઠ થઈ રહ્યું હતું. જો સરકાર એક્સાઈઝ ડ્યુટીમાં આ ફેરફાર ન કરત, તો કદાચ કંપનીઓ પાસે ભાવ વધારવા સિવાય કોઈ રસ્તો ન હોત અથવા સપ્લાય ખોરવાઈ જવાની ભીતિ રહેત. નિકાસ પર ટેક્સ નાખવાનો નિર્ણય પણ એટલા માટે લેવાયો છે કે સ્થાનિક રિફાઇનરીઓ વધુ નફાની લાલચમાં દેશમાં તેલની અછત ન સર્જે.
International crude prices have gone through the roof in the last 1 month from around 70 dollars/barrel to around 122 dollars/barrel. Consequently, petrol and diesel prices for consumers have gone up all over the world. Prices have increased by around 30%-50% in South East Asian…
— Hardeep Singh Puri (@HardeepSPuri) March 27, 2026
માનવીય દ્રષ્ટિકોણ અને ભવિષ્યની રાહ
આ આખી રમત માત્ર આંકડાઓની નથી, પણ કરોડો લોકોના રસોડા અને ખિસ્સાની છે. ભારતમાં જ્યારે ઇંધણના ભાવ વધે છે ત્યારે શાકભાજીથી લઈને જીવનજરૂરી તમામ વસ્તુઓ મોંઘી થાય છે કારણ કે પરિવહન ખર્ચ વધી જાય છે. સરકારની આ ‘વિઝનરી’ ચાલ અત્યારે તો મોંઘવારીના પૂરને રોકવા માટેની એક પાળ જેવી છે. જોકે, જો ઈરાન યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાશે અને કાચું તેલ $130 કે $150 ના સ્તરને પાર કરશે, તો સરકાર માટે પણ લાંબો સમય ભાવ સ્થિર રાખવા મુશ્કેલ બનશે.
