UPSC વગર IAS કેવી રીતે બની શકાય? જાણો સીધી પરીક્ષા આપ્યા વિના કલેક્ટર કક્ષા સુધી પહોંચવાની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા
ભારતમાં લાખો યુવાનોનું સપનું હોય છે કે તેઓ એક દિવસ IAS (ભારતીય વહીવટી સેવા) બનીને દેશના વહીવટમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે IAS બનવા માટે માત્ર UPSC (યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન) ની સિવિલ સર્વિસ પરીક્ષા પાસ કરવી જ એકમાત્ર રસ્તો છે. જોકે, આ સંપૂર્ણ સત્ય નથી. જોકે UPSC એ સૌથી લોકપ્રિય અને સીધો રસ્તો છે, પરંતુ તે સિવાય પણ કેટલીક ચોક્કસ પ્રક્રિયાઓ છે જેના દ્વારા અનુભવી અધિકારીઓ આ પ્રતિષ્ઠિત કેડર સુધી પહોંચી શકે છે.
રાજ્ય સિવિલ સર્વિસ (SCS) દ્વારા પ્રમોશન
UPSC આપ્યા વગર IAS બનવાનો સૌથી જાણીતો રસ્તો સ્ટેટ સિવિલ સર્વિસ (દા.ત. ગુજરાતમાં GPSC) છે. દરેક રાજ્યમાં ડેપ્યુટી કલેક્ટર કે સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ (SDM) તરીકે ભરતી થતા અધિકારીઓ ચોક્કસ વર્ષોના અનુભવ અને ઉત્કૃષ્ટ કામગીરી બાદ IAS કેડરમાં પ્રોમોટ થઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે, રાજ્યના ક્લાસ-1 અધિકારી તરીકે 8 થી 12 વર્ષની સેવા બાદ, રાજ્ય સરકાર તેમના નામની ભલામણ UPSC ને કરે છે. ત્યારબાદ એક ઇન્ટરવ્યુ પ્રક્રિયા દ્વારા તેમને IAS તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને ‘પ્રમોશનલ IAS’ કહેવામાં આવે છે.
લેટરલ એન્ટ્રી (Lateral Entry): સીધી નિમણૂક
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કેન્દ્ર સરકારે ‘લેટરલ એન્ટ્રી’ નામનો એક નવો અને આધુનિક રસ્તો ખોલ્યો છે. આ અંતર્ગત, જે વ્યક્તિઓ ખાનગી ક્ષેત્ર (Private Sector), આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ અથવા જાહેર સાહસોમાં ઉચ્ચ સ્તરીય અનુભવ ધરાવે છે, તેઓ સીધા જ સંયુક્ત સચિવ (Joint Secretary) અથવા ડાયરેક્ટર કક્ષાના પદ પર જોડાઈ શકે છે. આ માટે UPSC ની પ્રિલિમ્સ કે મેન્સ પરીક્ષા આપવાની જરૂર હોતી નથી, પરંતુ તેમની પસંદગી તેમના અનુભવ અને વિશેષ જ્ઞાનના આધારે ઇન્ટરવ્યુ દ્વારા કરવામાં આવે છે. જોકે, આ નિમણૂક કાયમી હોતી નથી અને અમુક વર્ષોના કોન્ટ્રાક્ટ પર આધારિત હોય છે.
બિન-સિવિલ સર્વિસ ઓફિસર્સનું સિલેક્શન
ઘણીવાર એવું પણ બને છે કે રાજ્યના અન્ય વિભાગોમાં (જેમ કે શિક્ષણ, કૃષિ કે સ્વાસ્થ્ય વિભાગ) કામ કરતા અસાધારણ પ્રતિભા ધરાવતા ગેઝેટેડ અધિકારીઓને પણ IAS કેડરમાં સામેલ કરવામાં આવે છે. જો કોઈ અધિકારીએ પોતાના ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર સુધારા કર્યા હોય અને તેમનો રેકોર્ડ ક્લીન હોય, તો રાજ્ય સરકાર તેમના નામની દરખાસ્ત કેન્દ્રને મોકલી શકે છે. આ રસ્તો ખૂબ જ મર્યાદિત અને સ્પર્ધાત્મક છે, પરંતુ તે અશક્ય નથી.
કયો રસ્તો શ્રેષ્ઠ?
જોકે UPSC દ્વારા સીધા IAS બનવું એ સૌથી ઝડપી અને નાની ઉંમરે સર્વોચ્ચ પદ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ છે, પરંતુ જે લોકો કોઈ કારણસર તે પરીક્ષા નથી આપી શક્યા, તેમના માટે રાજ્ય સેવા કે લેટરલ એન્ટ્રી એક આશાનું કિરણ છે. વહીવટી તંત્રમાં અનુભવ અને કામ કરવાની ધગશ હોય, તો મંજિલ સુધી પહોંચવાના રસ્તાઓ હંમેશા ખુલ્લા રહે છે.
