CBSE સ્કૂલોમાં હવે ‘થ્રી-લેંગ્વેજ ફોર્મ્યુલા’ ફરજિયાત, શું છે આ R1, R2 અને R3 સ્ટ્રક્ચર?
સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) એ શાળા શિક્ષણના માળખામાં ક્રાંતિકારી ફેરફારની જાહેરાત કરી છે. અત્યાર સુધી વિદ્યાર્થીઓએ સામાન્ય રીતે બે ભાષાઓ (જેમ કે હિન્દી અને અંગ્રેજી) ભણવાની રહેતી હતી, પરંતુ હવે બોર્ડે ‘થ્રી-લેંગ્વેજ ફોર્મ્યુલા’ (Three-Language Formula)ને ફરજિયાત બનાવી દીધી છે. આ નિયમ નેશનલ કરિક્યુલમ ફ્રેમવર્ક (NCFSE 2023) ના સૂચનો પર આધારિત છે.
આ ફેરફારનો મુખ્ય હેતુ વિદ્યાર્થીઓને બહુભાષી (Multilingual) બનાવવાનો છે. બોર્ડનું માનવું છે કે જ્યારે બાળક એક કરતા વધુ ભાષાઓ શીખે છે, ત્યારે તેનો માનસિક વિકાસ વધુ સારો થાય છે અને તે વિવિધ સંસ્કૃતિઓને વધુ નજીકથી સમજી શકે છે.
શું છે નવું R1, R2 અને R3 સ્ટ્રક્ચર?
CBSE એ વિદ્યાર્થીઓ અને શાળાઓની સુવિધા માટે આ નવા નિયમને ત્રણ શ્રેણીઓમાં વહેંચ્યો છે, જેને R1, R2 અને R3 નામ આપવામાં આવ્યું છે. તેને સમજવાની સૌથી સરળ રીત આ છે:
-
R1 (પ્રથમ ભાષા): આ વિદ્યાર્થીની મુખ્ય ભાષા હશે. વિદ્યાર્થીઓ CBSE દ્વારા આપવામાં આવેલી ભાષાઓની યાદીમાંથી તેમની પસંદગીની કોઈપણ એક ભાષા પસંદ કરી શકે છે.
-
R2 (બીજી ભાષા): આ ભાષા R1 કરતા તદ્દન અલગ હોવી જોઈએ.
-
R3 (ત્રીજી ભાષા): આ ત્રીજી ભાષા હશે, જે R1 અને R2 બંને કરતા અલગ હોવી જોઈએ.
સૌથી મહત્વની શરત: બોર્ડે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ ત્રણ ભાષાઓમાંથી ઓછામાં ઓછી બે ભાષાઓ ભારતીય મૂળની (Native to India) હોવી અનિવાર્ય છે. આનો અર્થ એ છે કે વિદ્યાર્થીઓ હવે માત્ર વિદેશી ભાષાઓ પર નિર્ભર રહી શકશે નહીં, તેમણે ભારતની સમૃદ્ધ ભાષાકીય વિરાસત (જેમ કે સંસ્કૃત, તમિલ, મરાઠી, ગુજરાતી, બંગાળી વગેરે) માંથી પસંદગી કરવાની રહેશે.
ક્યારે અને કેવી રીતે અમલમાં આવશે આ નિયમ?
CBSE આ નિયમને અચાનક થોપવાને બદલે તબક્કાવાર રીતે (Step-by-Step) અમલમાં લાવવા જઈ રહ્યું છે જેથી શાળાઓ અને વિદ્યાર્થીઓને અનુકૂલન સાધવાનો સમય મળી શકે:
-
ધોરણ 6 થી શરૂઆત: ત્રીજી ભાષા (R3) ને ધોરણ 6 થી ફરજિયાત કરવામાં આવશે. અહીંથી જ વિદ્યાર્થીઓનો ભાષાકીય પાયો મજબૂત કરવામાં આવશે.
-
ધોરણ 9 અને 10 માટે ફરજિયાત: હાઈસ્કૂલના વિદ્યાર્થીઓ માટે ત્રણેય ભાષાઓનો અભ્યાસ કરવો હવે ફરજિયાત રહેશે. પહેલા 10મા ધોરણ સુધી વિદ્યાર્થીઓ અવારનવાર બે જ ભાષાઓ સાથે બોર્ડની પરીક્ષા આપતા હતા, પરંતુ હવે તેમણે ત્રણ ભાષાઓની પરીક્ષા પાસ કરવી પડશે.
-
વિશેષ છૂટછાટ: દિવ્યાંગ (PwD) વિદ્યાર્થીઓની સંવેદનશીલતાને ધ્યાનમાં રાખીને, બોર્ડે તેમને એક ભાષાના અભ્યાસમાં છૂટ આપવાની જોગવાઈ રાખી છે.
આ ફેરફારની જરૂર કેમ પડી?
આ ફેરફારની જરૂર કેમ પડી?ઘણીવાર જોવામાં આવ્યું છે કે વિદ્યાર્થીઓ તેમની સ્થાનિક ભાષા કે માતૃભાષાથી દૂર થતા જઈ રહ્યા હતા. આ નવા નિયમથી બે મોટા ફાયદા થશે:
-
સાંસ્કૃતિક જોડાણ: જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ પોતાના દેશની અન્ય ભાષાઓ શીખશે, ત્યારે તેઓ ભારતની વિવિધતાને વધુ સારી રીતે સમજશે. ઉદાહરણ તરીકે, જો ઉત્તર ભારતનું બાળક દક્ષિણ ભારતીય ભાષા શીખે છે, તો તે ત્યાંની સંસ્કૃતિ સાથે પણ જોડાશે.
-
કરિયરમાં લાભ: આજના ગ્લોબલ યુગમાં જે વ્યક્તિ જેટલી વધુ ભાષાઓ જાણે છે, તેના માટે કરિયરના એટલા જ વધુ રસ્તાઓ ખુલે છે. બહુભાષી વિદ્યાર્થીઓ માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ વિદેશમાં પણ વધુ સારી રીતે વાતચીત કરી શકે છે.
CBSEનો આ નિર્ણય ગોખણપટ્ટીવાળી શિક્ષણ પદ્ધતિથી હટીને ‘કૌશલ્ય અને સમજણ’ વાળા શિક્ષણ તરફનું એક મોટું પગલું છે. ભાષાઓનું જ્ઞાન માત્ર શબ્દોનું જ્ઞાન નથી હોતું, પરંતુ તે વિચારવાના નવા દ્રષ્ટિકોણના દ્વાર ખોલે છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ આ ફેરફારને કેટલો આવકારે છે.
