પરમાણુ ક્ષેત્રે ભારતની વિરાટ છલાંગ: કલપક્કમમાં PFBR ની સફળતા અને હોમી ભાભાનું સાકાર થતું સપનું
ભારત હવે પરમાણુ શક્તિના મામલે વિશ્વના ગણ્યાગાંઠ્યા દેશોની હરોળમાં આવી ગયું છે. તમિલનાડુના કલપક્કમમાં સ્થિત ભારતના પ્રથમ ‘પ્રોટોટાઈપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર’ (PFBR) એ સફળતાપૂર્વક ‘ક્રિટિકાલિટી’ (Criticality) હાંસલ કરી લીધી છે. આનો અર્થ એ છે કે રિએક્ટરમાં પરમાણુ વિભાજનની પ્રક્રિયા હવે સ્થિર થઈ ગઈ છે અને તે વીજળી ઉત્પાદન માટે તૈયાર છે. રશિયા પછી ભારત વિશ્વનો એકમાત્ર એવો દેશ છે જેણે આ જટિલ ટેકનોલોજી પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું છે.
શું છે PFBR અને તે શા માટે ખાસ છે?
કલપક્કમમાં તૈયાર કરાયેલ આ PFBR 500 મેગાવોટની ક્ષમતા ધરાવતું એક અત્યાધુનિક પરમાણુ રિએક્ટર છે. તેની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે ‘બ્રીડર’ રિએક્ટર છે. સામાન્ય રિએક્ટર પરમાણુ બળતણનો વપરાશ કરે છે, પરંતુ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર જેટલું બળતણ વાપરે છે તેના કરતા વધુ નવું બળતણ (Fuel) પેદા કરે છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ એક એવું એન્જિન છે જે ચાલતા ચાલતા પોતાનું બળતણ પોતે જ બનાવે છે. આ ટેકનોલોજી ભારત માટે ભવિષ્યમાં ઉર્જાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થશે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ આ સિદ્ધિને ભારતની પરમાણુ યાત્રાનું એક નિર્ણાયક અને ઐતિહાસિક પગલું ગણાવ્યું છે.
હોમી ભાભાનું ‘થ્રી-સ્ટેજ’ ન્યુક્લિયર પ્રોગ્રામનું સપનું
ભારતીય પરમાણુ વિજ્ઞાનના પિતામહ ડો. હોમી જહાંગીર ભાભાએ વર્ષો પહેલા ભારત માટે ત્રણ તબક્કાના પરમાણુ ઉર્જા કાર્યક્રમની કલ્પના કરી હતી.
- પ્રથમ તબક્કો: યુરેનિયમ આધારિત રિએક્ટર્સ.
- બીજો તબક્કો: ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર્સ (જે અત્યારે સફળ થયો છે).
- ત્રીજો તબક્કો: થોરિયમ આધારિત રિએક્ટર્સ.
ભારત પાસે થોરિયમનો વિશાળ ભંડાર છે. PFBR ની સફળતા બીજા તબક્કાની શરૂઆત છે, જે ભારતને ત્રીજા તબક્કા તરફ લઈ જશે જ્યાં આપણે થોરિયમનો ઉપયોગ કરીને હજારો વર્ષો સુધી અવિરત વીજળી મેળવી શકીશું. આ સફળતાએ સાબિત કર્યું છે કે ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો કોઈપણ વિદેશી મદદ વગર જટિલ ટેકનોલોજી વિકસાવવા સક્ષમ છે.
ભારત વિશ્વનો બીજો દેશ કેમ?
અત્યાર સુધી વિશ્વમાં માત્ર રશિયા જ એક એવો દેશ હતો જે વ્યાપારી ધોરણે ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર ચલાવી રહ્યો હતો. અમેરિકા, ફ્રાન્સ અને જાપાન જેવા વિકસિત દેશોએ પણ આ દિશામાં પ્રયાસો કર્યા હતા, પરંતુ તેઓ ટેકનિકલ મુશ્કેલીઓને કારણે સફળ થઈ શક્યા નહોતા. ભારતની ન્યુક્લિયર કંપની ‘ભાવિની’ (BHAVINI) દ્વારા સંપૂર્ણ સ્વદેશી રીતે આ રિએક્ટર તૈયાર કરવું એ ભારતની એન્જિનિયરિંગ ક્ષમતાનો વિજય છે.
પર્યાવરણ અને આર્થિક ફાયદા
પરંપરાગત કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સ ઘણું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે, જ્યારે પરમાણુ ઉર્જા સ્વચ્છ ઉર્જાનો સ્ત્રોત છે. ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર અન્ય પરમાણુ રિએક્ટર્સની તુલનામાં ખૂબ જ ઓછો પરમાણુ કચરો પેદા કરે છે.
- ઇંધણની આયાત ઘટશે: ભારત અત્યારે યુરેનિયમ માટે અન્ય દેશો પર નિર્ભર છે. આ ટેકનોલોજીથી ભારત પોતાના સંસાધનોનો ઉપયોગ કરીને આત્મનિર્ભર બની શકશે.
- કચરાનો નિકાલ: આ રિએક્ટર અન્ય રિએક્ટરમાંથી નીકળતા કચરાનો પણ બળતણ તરીકે ઉપયોગ કરી શકે છે, જે પર્યાવરણ માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક છે.
