હોર્મુઝ સંકટ: ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે યુદ્ધની જ્વાળા અને વિશ્વ અર્થતંત્ર પર મંડરાતું જોખમ
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે જો ઈરાન આજે આ મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગને ફરીથી નહીં ખોલે, તો તે ‘નરકના દરવાજા’ (Gates of Hell) ખોલી નાખશે. ટ્રમ્પની આ ધમકી પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એ વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાની જીવાદોરી છે. દુનિયાભરના તેલના કુલ પુરવઠાનો પાંચમો ભાગ અહીંથી પસાર થાય છે. જો આ માર્ગ બંધ રહે, તો તેલના ભાવ આસમાને પહોંચશે અને વિશ્વભરમાં આર્થિક કટોકટી સર્જાઈ શકે છે.
ઈરાને અત્યાર સુધી કોઈપણ પ્રકારના યુદ્ધવિરામ (Ceasefire) ના પ્રસ્તાવને ફગાવી દીધો છે. ટ્રમ્પની ધમકીઓ સામે ઝૂકવાને બદલે ઈરાને આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે. બીજી તરફ, ટ્રમ્પે પણ કહી દીધું છે કે તેઓ ઈરાનના પુલ, પાવર પ્લાન્ટ્સ અને અન્ય મહત્વની માળખાગત સુવિધાઓ પર હુમલો કરવામાં જરાય ખચકાશે નહીં.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની કેવી રીતે ખુલી શકે? (૩ મુખ્ય રસ્તાઓ)
વિશ્લેષકો માને છે કે આ સંકટમાંથી બહાર આવવા માટે અત્યારે ત્રણ જ દિશાઓ દેખાઈ રહી છે:
૧. ઈરાન સાથે યુદ્ધવિરામ અને સમજૂતી
સૌથી શાંતિપૂર્ણ રસ્તો એ છે કે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે કોઈ મધ્યસ્થી દ્વારા સમજૂતી થાય. જો ઈરાન કેટલીક શરતો સાથે હોર્મુઝનો માર્ગ ખોલવા સંમત થાય, તો યુદ્ધની તીવ્રતા ઓછી થઈ શકે છે. જોકે, નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે આ સ્થિતિમાં ઈરાન તેલના ટેન્કરો પર ‘ટોલ ટેક્સ’ જેવો કોઈ અઘોષિત કર લાદી શકે છે અથવા ચોક્કસ નિયંત્રણો મૂકી શકે છે. આનો અર્થ એ થયો કે ભલે શાંતિ સ્થપાય, પણ હોર્મુઝ પર ઈરાનનું વર્ચસ્વ કાયમ રહેશે, જેની સીધી અસર પેટ્રોલ-ડીઝલના વૈશ્વિક ભાવ પર પડશે.
૨. અમેરિકાનું સીધું સૈન્ય હસ્તક્ષેપ
બીજો રસ્તો ઘણો જોખમી છે. જો ઈરાન ડેડલાઈન સુધીમાં માર્ગ નહીં ખોલે, તો અમેરિકા પોતાના નૌકાદળ (Navy) દ્વારા બળજબરીથી માર્ગ ખોલાવી શકે છે. આ ઓપરેશનમાં સમુદ્રમાં બિછાવેલી સુરંગો (Mines) દૂર કરવી, તેલના ટેન્કરોને એસ્કોર્ટ કરવા અને ઈરાની સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર હુમલા કરવા જેવી કાર્યવાહીનો સમાવેશ થાય છે. આ રસ્તો મોટા પાયે પ્રાદેશિક યુદ્ધ તરફ દોરી જઈ શકે છે, જેમાં ઈઝરાયેલ, લેબેનોન અને અન્ય આરબ દેશો પણ લપેટાઈ શકે છે.
૩. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ની આગેવાનીમાં વૈશ્વિક પ્રયાસો
ત્રીજો વિકલ્પ એ છે કે આ મામલે અમેરિકા એકલું ન લડે પરંતુ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને અન્ય વૈશ્વિક શક્તિઓ સાથે મળીને કામ કરે. યુએન સિક્યુરિટી કાઉન્સિલે દરિયાઈ સુરક્ષા માટે પ્રસ્તાવ પસાર કર્યો જ છે. એક બહુરાષ્ટ્રીય નૌકાદળ ગઠબંધન (Multinational Coalition) બનાવીને આ રસ્તાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી શકાય. આમાં બ્રિટન, ઓસ્ટ્રેલિયા અને એશિયન દેશો પણ જોડાઈ શકે છે. આ વિકલ્પ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે બંને પક્ષો સીધી લડાઈ થોડી શાંત કરે.
નાગરિક સુવિધાઓ પર હુમલાનું જોખમ
ટ્રમ્પની ‘વોર ક્રાઈમ’ (યુદ્ધ ગુના) અંગેની નિવેદનબાજીએ આખા વિશ્વમાં ચિંતા જન્માવી છે. તેમણે કહ્યું છે કે તેઓ ઈરાની ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર હુમલો કરતા પહેલાં આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓની ચિંતા નહીં કરે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રે આ બાબતે ચેતવણી આપી છે કે નાગરિક સુવિધાઓને નિશાન બનાવવી એ આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર કાયદાઓનું ઉલ્લંઘન છે.
તેલના વેપારની નવી વાસ્તવિકતા
ભલે ગમે તે પ્રકારે હોર્મુઝનો માર્ગ ખુલે, પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છે કે હવે દુનિયા પહેલા જેવી નહીં રહે. આ સંકટે બતાવી દીધું છે કે વૈશ્વિક ઉર્જા સપ્લાય ચેઈન કેટલી નાજુક છે. ઈરાનની ભૌગોલિક સ્થિતિ એવી છે કે તે ગમે ત્યારે દુનિયાનું ગળું દબાવી શકે છે. આ ઘટના પછી હવે ઘણા દેશો તેલ માટે વૈકલ્પિક રસ્તાઓ અને ઉર્જાના અન્ય સ્ત્રોતો પર વધુ ભાર મૂકશે.
