ભારત પાસે છે 700 વર્ષ સુધી ફ્રી વીજળીનો કોટા? કલ્પક્કમની આ ટેકનોલોજી બની ‘ગેમચેન્જર’
ભારતે પરમાણુ ઊર્જાના ક્ષેત્રમાં એક એવી સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે જે દેશનું ભવિષ્ય બદલી શકે તેમ છે. તમિલનાડુના કલ્પક્કમમાં સ્થિત ‘પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર’ (PFBR) એ ‘ક્રિટિકાલિટી’ હાંસલ કરી લીધી છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ રિએક્ટરમાં હવે નિયંત્રિત પરમાણુ શૃંખલા પ્રતિક્રિયા (Nuclear Chain Reaction) શરૂ થઈ ગઈ છે. આ સફળતા ભારતને ઊર્જાના ક્ષેત્રમાં વિશ્વમાં એક ડગલું આગળ લઈ જશે.
શું છે આ ‘ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર’ અને કેમ છે ખાસ?
સામાન્ય રિએક્ટર કરતા આ ટેકનોલોજી ઘણી અલગ અને અદભૂત છે. ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટરની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે જેટલું બળતણ (Fuel) વાપરે છે, તેના કરતા વધુ નવું બળતણ તે જાતે જ પેદા કરે છે. એટલે કે, આ રિએક્ટર પોતે જ પોતાનું ઈંધણ ‘બ્રીડ’ એટલે કે પેદા કરે છે. આનાથી ઉર્જા ઉત્પાદનનો સિલસિલો લાંબા સમય સુધી અને ખૂબ જ ઓછા ખર્ચે ચાલુ રાખી શકાય છે.
થોરિયમ: ભારત માટે કુદરતી વરદાન
અત્યાર સુધી ભારત પરમાણુ વીજળી બનાવવા માટે યુરેનિયમ પર નિર્ભર હતું, જે રશિયા કે ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશો પાસેથી આયાત કરવું પડતું હતું. પરંતુ ભારત પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો થોરિયમ (Thorium) ભંડાર છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે, જો આપણે થોરિયમનો યોગ્ય ઉપયોગ કરીએ તો ભારત આગામી 700 વર્ષ સુધી સસ્તી અને સ્વચ્છ વીજળી મેળવી શકે છે. કલ્પક્કમનું આ રિએક્ટર ભવિષ્યમાં થોરિયમમાંથી ઉર્જા પેદા કરવાની દિશામાં પાયાનો પથ્થર સાબિત થશે.
સ્વદેશી ટેકનોલોજી અને વૈજ્ઞાનિકોની મહેનત
આ 500 મેગાવોટની ક્ષમતા ધરાવતું રિએક્ટર સંપૂર્ણપણે ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરો દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું છે. તેમાં લિક્વિડ સોડિયમ કૂલિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રોજેક્ટ પાછળ અંદાજે 90 કરોડ ડોલરનો ખર્ચ થયો છે અને તે ‘આત્મનિર્ભર ભારત’નું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
70 વર્ષ જૂનું સપનું થયું સાકાર
ભારતના મહાન વૈજ્ઞાનિક હોમી જહાંગીર ભાભાએ આજથી 70 વર્ષ પહેલા જે સપનું જોયું હતું, તે આજે સાકાર થતું જણાય છે. તેમણે ભારતના થ્રી-સ્ટેજ ન્યુક્લિયર પ્રોગ્રામની કલ્પના કરી હતી, જેનો આ બીજો અને સૌથી મહત્વનો તબક્કો છે. આ રિએક્ટરમાં પ્લુટોનિયમ અને યુરેનિયમ મિક્સ ફ્યુઅલ (MOX) નો ઉપયોગ થાય છે, જે થોરિયમને યુરેનિયમ-233 માં ફેરવવામાં મદદ કરે છે.
આ સફળતા સાથે ભારત હવે એવા ગણ્યાગાંઠ્યા દેશોની યાદીમાં સામેલ થઈ ગયું છે જેમની પાસે ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર ચલાવવાની ક્ષમતા છે. આગામી દાયકાઓમાં આ ટેકનોલોજી ભારતને વિશ્વનું એનર્જી હબ બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.
